Kłodzko w jasnościach i mrokach średniowiecza - historia Kłodzka, cz. I

Kłodzko to miasto położone w Kotlinie Kłodzkiej nad Nysą Kłodzką. Poznawanie dziejów dawnej stolicy Hrabstwa Kłodzkiego może stać się fascynującą podróżą wśród władców, mieszczan, budowniczych, zakonników i wojaków. Naszą historię rozpoczniemy od średniowiecza, które - jak się okaże - nie jest takie mroczne, jak go malują...

Początki grodu....

W 1981 roku kłodzczanie świętowali tysiąclecie istnienia swojego miasta. Dlaczego akurat rok 981 jest uznawany za początek Kłodzka? W tym właśnie roku umiera Sławnik, którego uznano za właściciela grodu. Informacje te pochodzą z XII-wiecznej czeskiej kroniki. Jej autor, Kosmas, napisał wówczas jako pierwszy nazwę grodu: item ad aguilonalem plagam Poloniam castellum Kladzko, situm flumen nomine Nizam. Ta wzmianka spowodowała powstanie tradycji, według której św. Wojciech, syn Sławnika, miał odwiedzić gród.
Jest również inna opowieść o powstaniu Kłodzka. Dumni kłodzczanie w XVI w. szukali korzeni swojego miasta w dawnej osadzie rzymskiej. Czyż nie jest to logiczne, że Glatz, niemiecka nazwa Kłodzka, wywodzi się do łacińskiego słowa glacies? Według barokowych historyków to Henryk Ptasznik, władca Rzeszy, który miał w pobliżu walczyć z Hunami, założył miasto w X w. Czy ta historia nie brzmi znajomo? Ależ tak, ponieważ tę opowieść opisuje Abraham Hosenmann. Ten sam, który stworzył podobne historyjki dla miast śląskich np. Lubania....

Fot. 1 Panorama Kłodzka z ok XVI wiekuFot. 1 Panorama Kłodzka z ok XVI wieku

Fot. 2 Zamek wraz z kolegiatą i klasztorem augustianów w KłodzkuFot. 2 Zamek wraz z kolegiatą i klasztorem augustianów w Kłodzku
Pogranicze w ogniu

Gród nie tylko bronił ziem czeskich przed niebezpieczeństwem ze strony śląska, ale był też ważnym centrum handlowym. Ta przewaga była spowodowana położeniem miasta przy tzw. "polskiej drodze". Dramatycznym momentem dla Kłodzka było zniszczenie grodu przez Sobiesława, pretendenta do tronu czeskiego w 1129 r. Jednakże już jako władca Czech odbudował on miasto. Sam gród był także często wykorzystany do walki pomiędzy czeskim władcą a królami i książętami polskimi. Międzysąsiedzkie niepokoje załagodzone przez podpisaniu pokoju w Zielonych Swiątkach w 1137 roku. Miasto zaczęło wówczas rozkwitać. Warto nadmienić, że Kłodzko przyciągało wówczas nowych osadników ze Śląska, Miśni i Łużyc. Językiem urzędowym stawał się powoli język niemiecki. Na początku XIV wieku księgi miejskie zapisywano w tym języku.

Czy jest z nami wójt?

Datą, którą symbolicznie uznaje się za nadanie praw miejskich Kłodzku, jest rok 1334. Wówczas zostaje wydany dokument, w którym pojawia się ważny dla lokacji na prawie niemieckim wójt. Według Marka Cetwińskiego był to jednak w tym przypadku przedstawiciel króla i należy rozłożyć proces lokowania miasta na lata późniejsze.
Pomimo wojen i katastrof naturalnych Kłodzko powoli rozwijało się. Mieszczanie wykupili od króla wójtostwo i utworzyli radę miejską. Budowa kościołów i zamku sprawiało, że do Kłodzka przybywali rzemieślnicy. W XIV wieku, w mieście działały ich zgromadzenia m.in. cech: sukienniczy, piekarski, krawiecki, nożowniczy itp. Większość domów obywateli miasta miała także prawo ważenia piwa. Mieszczanie mogli także skorzystać z łaźni miejskiej. Nie samymi sprawami przyziemnymi kłodzczanin żył, pochylmy się zatem nad sprawami duszy i religii.

Fot. 3 Arnošta z PardubicFot. 3 Arnošta z Pardubic
Walka o dusze kłodzczan. Joannici kontra franciszkanie

Jak zatem wyglądało szerzenie i umacnianie chrześcijaństwa wśród kłodzczan? W XII wieku pojawili się w kłodzku Joannici, zakon rycerski, który powstał na Ziemi Świętej. Zajęli oni nieistniejący już kościół świętego Wacława oraz kaplicę. Pobożni kłodzczanie zapisywali szpitalnikom dobra w swoich testamentach oraz płacili podatki dla zakonu. Szpitalnicy założyli także szkołę parafialną, gdzie syn mieszczanina mógł nauczyć się podstawowych umiejętności. W połowie XIII wieku pojawiła się konkurencja dla joannitów w postaci franciszkanów. Konflikt potęgowały również przywileje nadawane kłodzkiemu zakonowi żebraczemu m.in. biskup praski umożliwił wysłuchiwanie spowiedzi oraz wygłaszanie kazań przez franciszkanów. Bitwę o serce i duszę kłodzczan prawdopodobnie wygrali joannici. Świadczy to o tym brak poświadczonych darowizn na rzecz franciszkanów.

Arnošta z Pardubic, rozjemca i fundator

Ważną postacią okresu średniowiecznego, nie tylko dla miasta, ale także dla historii Królestwa Czeskiego, jest Arnošta z Pardubic. Pierwszy arcybiskup praski w czasie swojej młodości uczęszczał do kłodzkiej szkoły parafialnej prowadzonej przez joannitów. Swój wyraz przywiązania do miasta często okazywał w swoich już dojrzałych etapach życia.
Z inicjatywy Arnošta z Pardubic do Kłodzka przybywają kanonicy regularni. Dokument fundacyjny dla klasztoru w Kłodzku został wydany w 1350 r. Również z augustianami joannici walczyli o dusze kłodzczan. Tym razem kością niezgody była edukacja synów mieszczańskich. Szkoła kanoników regularnych rywalizowała z szkołą parafialną prowadzoną przez szpitalników. Arcybiskup praski widząc konflikt pomiędzy zakonami załagodził spór. Ostateczne roszczenia joannitów wobec zakonników regularnych, a także franciszkanów zostały ostatecznie załagodzone przez Karola IV, z dynastii Luksemburgów, który uwolnił podanych szpitalników spod jurysdykcji sądów świeckich. Warto tutaj dodać, że w 1384 r. poświadczono obecność trzeciej szkoły, tym razem żydowskiej. Co może świadczyć o społeczności żydowskiej w średniowiecznym Kłodzku.

Arnošt z Pardubic zainicjował także budowę kościoła parafialnego na miejscu dawnej świątyni. Więcej o tym obiekcie można przeczytać tutaj w artykule pt: Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Kłodzku

Fot. 4 Herb KłodzkaFot. 4 Herb Kłodzka
Luksemburgowie na tronie czeskim

W roku 1306 wygasa główna linia Przemyślidów, która przez dziesięciolecia rządziła Królestwem Czeskim. Przez ten okres przejściowy panują: Henryk Karyncki, Rudolf Habsburg. W wyniku gier politycznych i praw dziedziczenia koronę otrzymuje Jan Luksemburski, który pochodził z jednej z najznakomitszych dynastii ówczesnej Europy (1310). Władca ten nie tylko będzie bardzo silnie wpływał na ziemie kłodzką, ale także podporządkuje sobie Śląsk. Karol IV, syn i następca na tronie czeskim, jak już wcześniej wspominaliśmy również będzie żywo zainteresowany sprawami miasta
Przez złożenie hołdu królowi czeskiemu w latach 1327-1341 Kłodzkiem rządzili piastowie śląscy m.in. Bolesław II Ziębicki. Po tym okresie król czeski przejął nad miastem bezpośrednią władzą. W czasie jego panowania relacje z mieszkańcami Kłodzka układają się dobrze. W roku 1344 Jan i jego synowie wystawiają dokument, w którym uznają, że Kłodzko za jego panowania nie będzie nigdy odłączone od Korony Czeskiej, zastawiane lub sprzedawane. Prawdopodobnie to dzięki Luksemburgom Kłodzko ma w swoim herbie lwa w koronie z dwoma ogonami na czerwonym tle. Miało to podkreślać przywiązanie miasta do dynastii i Królestwa Czeskiego.

Husyci u bram Kłodzka

Silne związki miasta z dynastią Luksemburgów sprawiły, że Kłodzko stanęło po stronie Zygmunta Luksemburczyka w walce z husytyzmem, ruchem religijno-społecznym zapoczątkowanym przez nauki Jana Husa. Szczególną postacią dla walki z husytami był kasztelan kłodzki, Puto z Častolovic, który pozostał wierny Zygmuntowi i ortodoksji katolickiej. Według kronikarzy dramatycznie miała przebiegać obrona miasta w 1428 roku, kiedy wojska husyckie oblegały Kłodzko. Podczas, której mieszkańcy miasta dzielnie walczyli z husyckim natarciem. Wówczas prawdopodobnie został spalony klasztor franciszkanów na wyspie Piasek.

Utrakwista władcą Kłodzka...

Nowym etapem były rządy Podiebradów, których ślady panowania są do dzisiaj widoczne w tkance miasta. W 1454 r. Jerzy z Podiebradu, regent Władysława Pogrobowca i przyszły król Czech, kupuję księstwo Ziębickie i Kłodzko. Pomimo, że mieszkańcy Kłodzka walczyli z husytyzmem uznali władze tego umiarkowanego husyty. Naszą opowieść po średniowiecznym Kłodzku zakończmy na roku 1459 kiedy Jerzy z Pobieradu nadaje ziemi kłodzkiej status osobnego hrabstwa...
W kolejnych częściach opowiemy o dziedzictwie Pobieradów w Kłodzku.

Roksana Kaczmar

Koniec części I

Czas pokoju i czas wojny - historia Kłodzka cz. II

Kłodzko w okresie przemian.... - historia Kłodzka cz. III


Artykuły powiązane:

Fryderyk II Hohenzollern, cz. I

Fryderyk II Hohenzollern, cz. II

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Kłodzku

 


Źródło:
Tekst powstał na podstawie pracy monograficznej ,,Kłodzko. Dzieje Miasta''. Autorem rozdziałów o historiografii i średniowiecznym mieście jest znany mediewista Marek Cetwiński. Warto do niej zajrzeć, jeżeli będą Państwo pogłębić swoja wiedzę o Kłodzku. Muzeum Ziemi Kłodzkiej przygotowało również wystawę, która przybliżała turystom i mieszkańcom obraz średniowiecznego Kłodzka (2009 r.). Na postawie wystawy stworzono film, który Państwo mogą obejrzeć tutaj: http://muzeum.klodzko.pl/film-klodzko-w-sredniowieczu. Warto także zapoznać się z katalogiem wystawy: Kłodzko w średniowieczu. Oprac. Barbara Frydrych, Krystyna Oniszczuk-Awiżeń. Kłodzko 2009. W Kłodzku działa również bractwo rycerskie, który pokazuje mieszkańcom miasta średniowieczne zwyczaje. Można ich znaleźć na oficjalnej stronie mediów społecznościowych: https://www.facebook.com/stowarzyszenieklodzkiebractworycerskie

Kłodzko, Dzieje miasta, pod. Red. Ryszarda Gładkiewicza, Kłodzko 1999:
Marek Cetwiński, Kłodzko w historiografii, s.11-19.
Tenże, Pradzieje i Średniowiecze, s. 33-52.
Słownik historii Polski i świata, Katowice 2008, [Luksemburgowie] s.644, [Husytyzm] s.536.


Zdjęcia
Fot. 1 Panorama Kłodzka ok. 1500 r.; F. A. Pompejus ok. 1860 r.
Fot. 2 Zamek wraz z kolegiatą i klasztorem augustianów w Kłodzku
https://pl.wikipedia.org/wiki/K%C5%82odzcy_augustianie
Fot. 3 Arnost z Parubic
Fot. 4 Herb Kłodzka