Czas pokoju i czas wojny - historia Kłodzka cz. II

W poprzedniej części przedstawiliśmy jak rodziło i rozwijało się średniowieczne miasto. Dzisiaj odbędziemy podróż przez burzliwe wydarzenia w XVI i XVII wieku, kiedy Kłodzko dotykały ponadregionalne procesy. Historię zakończymy na 1740 roku , w którym rozpoczyna się nowy etap w dziejach miasta.

Losy miasta

5 maja 1501 roku kończy się w Kłodzku średniowiecze, tak przynajmniej ogłaszają historycy. Albrecht, Jerzy i Karol z Podbieradów sprzedają Hrabstwo swojemu szwagrowi Ulrichowi von Hardeck za 700 000 Guldenów. Jest to początek okresu zastanów (1501-1567), kiedy to miasto przechodzi z rąk do rąk. Wśród licznych władców tego czasu należy wspomnieć chociażby o Erneście Bawarskim. Gdy będziecie zwiedzać twierdzę kłodzką, możecie zobaczycie tablice mu poświęcona. W latach 70-tych XVI wieku Kłodzko przeszło pod bezpośrednie władztwo Habsburgów.

Pomimo zmian właścicieli, miasto rozwijało się i tworzone były nowe przedmieścia. Dzięki przywilejowi powstała mennica, gdzie bito kłodzkie monety. W roku 1522 Kłodzczanie mieli swoją własną wojnę piwną z pobliskimi miejscowościami, bo ich mieszkańcy bez pozwolenia również zaczęli warzyć piwo. To bardzo zdenerwowało mieszczan, więc wybrali się zbrojnie na wsie okalające miasto. (Och, to cudowne piwo, co robisz z ludźmi.) W XVI i na początku XVII wieku gospodarka miasta koncentrowała się na przemyśle sukienniczym. Kłodzko było nadal centrum rzemiosła i handlu m.in złotniczego, ludwisarskiego.

Fot. 1 Panorama Kłodzka z około 1650 rokuFot. 1 Panorama Kłodzka z około 1650 roku

Reformacja. Wpływ sztuki mieszczańskiej

W latach 30-tych XVI wieku do Hrabstwa Kłodzkiego zaczęły docierać wpływy protestanckie: baptystów i zwolenników Caspra Schwenckfelda. Część mieszkańców miasta skłoniła się jednak ku luteranizmowi. Zahamowanie ruchów reformacyjnych spowodowały działania Ernesta Bawarskiego. Jednakże w Kłodzku powstaje gimnazjum humanistyczne (1562 roku), która w roku 1590 zostaje przekształcona na Wyższą Szkołę Protestancką. Ze szkołą tą był związany Andreas Calagius, twórca dramatów szkolnych, który został uhonorowany przez samego cesarza.

Wojna Trzydziestoletnia

Okres spokoju i dobrobytu miał zostać zakłócony przez krwawą wojnę. Wojna trzydziestoletnia, jest jednym z najważniejszych wydarzeń XVII-wiecznej Europy. Przyczyną pierwszego etapu konfliktu zbrojnego była chęć umocnienia władzy królewskiej przez Habsburgów kosztem przywilejów i praw politycznych stanów w Królestwie Czeskim. Dodatkowym antagonizującym czynnikiem była także chęć rekatolizacji przez władców habsburskich obszarów swego władztwa, które uległy wpływom reformacji.

Podczas drugiej defenestracji praskiej z okna Zamku Królewskiego na Hradczanach wyrzucono dwóch cesarskich namiestników

Fot. 2 Ratusz i rynek w Kłodzku na litografii wg rysunku tuszem Fryderyka Bernarda Wernera z 1736 r.Fot. 2 Ratusz i rynek w Kłodzku na litografii wg rysunku tuszem Fryderyka Bernarda Wernera z 1736 r.

 

Symbolem początku konfliktu militarnego staje się defenestracja praska urzędników cesarskich na zamku w Hradczanach (26 V 1618 drugie wydarzenie w historii Czech, w czasie którego z okna Zamku Królewskiego na Hradczanach wyrzucono dwóch cesarskich namiestników – Jarosława Borzitę z Martinic i Wilhelma Slavatę – oraz ich sekretarza Fabriciusa) Wówczas rozpoczyna się pierwszy etap wojny trzydziestoletniej: rywalizacja zbrojna pomiędzy stanami czeskimi a władcą habsburskim. Stany Hrabstwa Kłodzkiego opowiadają się po stronie Czechów. Po zdetronizowaniu przez stany czeskie Ferdynanda z dynastii Habsburskiej, zostaje wybrany na króla Fryderyk V Wittelsbach, książę Palatynatu Reńskiego tzw. Król Zimowy. Po bitwie pod Białą Górą, gdzie wojska czeskie zostają pokonane, ucieka on do Kłodzka (8 IX), a dalej udaje się do rodzimego Palatynatu.

W porównaniu do innych krain, Czech, Moraw, Śląska, mieszkańcy Hrabstwa i jego stolicy jeszcze przez dwa lata stawiają dzielnie opór wojskom habsburskim. Nie składają hołdu i nie obiecują lojalności. Jesienią 1622 roku dochodzi do tragedii miasta. Regimenty saksońskie w służbie Habsburgów podchodzą pod mury. Dzielnym obrońcom dowodzi Franz von Thurn. Działania wojenne powoduje wielkie zniszczenia. Palą się zabudowania na Dębowej Górce. Wówczas płonie kościół św. Wacława, którzy stał blisko linii obrońców. Coraz więcej zbrojnych Habsburgów otacza broniących. Wojskom atakującym przewodzi von Liechtenstein. Miasto ginie w oczach. Dowódca obrony postanawia złożyć kapitulacje miasta, podpisaną 26 X 1622 r.

Po kapitulacji mieszkańcy Kłodzko zmuszeni zostają do rekatolizacji, Ci którzy chcieli pozostać przy swej wierze muszą opuścić Kłodzko.

Fot. 3  Kościół Matki Boskiej Różańcowej Klasztor oo. franciszkanów - na litografii wg rysunku tuszem Fryderyka Bernarda Wernera z 1737 r.Fot. 3 Kościół Matki Boskiej Różańcowej Klasztor oo. franciszkanów - na litografii wg rysunku tuszem Fryderyka Bernarda Wernera z 1737 r.

Po honorowym wymarszu obrońców zaczyna się porządki. Habsburgowie stosują politykę kija i marchewki. Z jednej strony wszyscy mieszkańcy Hrabstwa Kłodzkiego muszą być katolikami. Ci którzy chcą pozostać przy swoim wyznaniu muszą opuścić miasto i krainę na zawsze tak jak magister Keyl oraz młody wikariusz, Georg Aelurius. Ten sam, który stworzył dzieło o Kłodzku. Odbywają się sądy wobec buntowników. Z drugiej strony Habsburgowie dawali marchewkę, bo już 1629 roku przywrócono przywileje dla Kłodzka. Jednakże nie zrezygnowano z pełnej rekatolizacji.

Wojna trzydziestoletnia zakończyła się w 1648 roku. Pomimo tego Kłodzczanie z zaniepokojeniem spoglądali na południe. Z tytułu ciągłego zagrożenia tureckiego Habsburgowie pobierali opłaty od mieszczan np. w roku 1663 kiedy Turcy dotarli do Ołomuńca trzeba było dostarczyć dla wojska 150000 Talarów.

Fot. 4 Ambona w kościele Wniebowzięcia NMP w Kłodzku z 1717 r - jedno z pierwszych dzieł Michała Klahra Starszego. Fot. 4 Ambona w kościele Wniebowzięcia NMP w Kłodzku z 1717 r - jedno z pierwszych dzieł Michała Klahra Starszego.
Jezuici

Pod koniec XVI wieku przybywają do Kłodzka zakonnicy Towarzystwa Jezusowego. Jednakże największą rolę oodegrali już po kapitulacji miasta. Wracają do Kłodzka 12 stycznia 1623 roku. Otrzymują kościół parafialny. Od razu też rozpoczynają tworzenie szkoły oraz konwiktu. Rozpoczęto też budowę kolegium w roku 1655. Prace trwały 35 lat. Pierwszym wykonawcą, a także prawdopodobnie twórcą projektu, był Carlo Lurago. Szkoła wywarła ogromny wpływ na życie miasta. Wystawiano w niej przygotowane przez uczniów przedstawiania. Do dzisiaj możemy zobaczyć obiekty związane z jezuitami. Budynek kolegium pełni również rolę szkoły. Dawna bursa zaś to obecna siedziba Muzeum Ziemi Kłodzkiej. Warto zaznaczyć, że uczniem Jezuitów był Michał Klahr, syn chałupników, który stał się najbardziej znanym artystą barokowym ziemi kłodzkiej. Tworzył on rzeźby dla kościołów hrabstwa kłodzkiego.

Odbudowa i ożywienie

Pomimo rozwoju miasta nie udało się wrócić do liczebności mieszkańców przed wybuchem wojny trzydziestoletniej. Również na gospodarkę Kłodzka miała wpływ nowa polityka władców. Nawet przychylny miastu Józef prowadził politykę merkantylistyczna. Coraz częściej pojawiał się wykorzystanie pracy nakładczej, co rozbija tradycyjny system cechowy. Obciążenia finansowe związane z tureckim zagrożeniem powodowały, że Kłodzczanie niejednoznacznie określili swoją postawę wobec wydarzeń z końca 1740 roku.....

Roksana Kaczmar

Koniec części II

Kłodzko w jasnościach i mrokach średniowiecza - historia Kłodzka, cz. I

Kłodzko w okresie przemian.... - historia Kłodzka cz. III


Artykuły powiązane:

Fryderyk II Hohenzollern, cz. I

Fryderyk II Hohenzollern, cz. II

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Kłodzku

 

Źródła:
T. Bogacz, J. Sakwerda, Czasy nowożytne (XVI-XVIII), [w:] Kłodzko. Dzieje miasta. Pod. Red. R. Gładkiewicza, s. 59-92.
A.Herzig, M. Ruchniewicz, Dzieje Ziemi Kłodzkiej, Hamburg-Wrocław, 2008.

Zdjęcia:
Fot. 1 1650 , Panorama Kłodzka z 1650 roku
Fot. 2 Ratusz i rynek w Kłodzku na litografii wg rysunku tuszem Fryderyka Bernarda Wernera z 1736 r. (z wersji suplementu śląskiej topografii Wernera z 1767) skopiowane dość wiernie przez F. A. Pompejusa w 1862 r.
Fot. 3 Kościół Matki Boskiej Różańcowej Klasztor oo. franciszkanów - na litografii wg rysunku tuszem Fryderyka Bernarda Wernera z 1737 r. (z wersji suplementu śląskiej topografii Wernera z 1767) skopiowane dość wiernie przez F. A. Pompejusa w 1862 r.
Fot. 4 Ambona w kościele Wniebowzięcia NMP w Kłodzku z 1717 r - jedno z pierwszych dzieł Michała Klahra Starszego.