Kłodzko na przełomie XIX i XX wieku - historia Kłodzka, cz. IV

Na przełomie XIX i XX w. przestrzeń miasta zmieniała się. Wiek XX w. rozpoczął się tragicznymi wydarzeniami takimi jak wybuch I wojny światowej. Ten okres zamknie zmiana przynależności państwowej Kłodzka w wyniku następnego konfliktu światowego.

W II p. XIX w. Kłodzko zmieniało swoje oblicze. We Wrocławiu już w tracie okresu napoleońskich zaczęto rozburzać mury miejskie. To uwolniło przestrzeń miasta i pozwoliło na dalszy rozwój. W Kłodzku dopiero pod koniec XIX wieku zaczęto rozbierać bramy i mury. Niektóre jednak inwestycje i zmiany były wymuszone przez niespodziewane zdarzenia. W roku 1886 roku spłoną ratusz miejski. Zachowała się jedynie wieża o proweniencji średniowiecznej. Miasto nie mogło pozostać bez tak ważnego budynku. Jednakże w cztery lata zdołano wybudować neorenesansowy ratusz autorstwa Ewalda Berga. Gdy będziecie w Kłodzku, warto zobaczyć nie tylko samą bryłę, ale także wejść na główną klatkę schodową.

Fot. 1  Ratusz Kłodzki-Widok od strony południowej, lata 1918-1939Fot. 1 Ratusz Kłodzki-Widok od strony południowej, lata 1918-1939

Zmiany dotknęły także twierdzę, która górowała nad miastem. Duma czasów fryderycjańskich, stała się magazynem żywności. Pełniła także funkcje politycznego więzienia. Na przełomie XIX i XX w. w Kłodzku istniało także prężne życie kulturalne. Dzięki Kłodzkiemu Towarzystwu Górskiego powstało w 1906 r. muzeum. Po wielokrotnych przeprowadzkach zostało przeniesione do pałacyku myśliwskiego hr. Georga von Wallisa. Obiekt do dzisiaj znajduje się na ulicy Czeskiej.
Zjednoczenie Niemiec spowodowało, że Kłodzczanie brali udział, nie tylko w życiu politycznym miasta i regionu, ale także wielkiego państwa. W wyborach do sejmu pruskiego Parlamentu Rzeszy Niemieckiej zdobywała silne poparcie partia katolicka Centrum w Kłodzku i w całym regionie. W trakcie Kulturkampfu, polityki kanclerza Bismarcka wymierzonej w kościół katolicki, duchowni mieli poparcie wśród miejscowej ludności i przebiegła ona spokojniej niż w innych częściach Niemiec.

I wojna światowa

Od wiosny 1914 roku w Kłodzku wyczuwało się napięcie dotyczące możliwości powstanie przyszłego konfliktu zbrojnego. W lipcu tego roku został wprowadzony stan wojenny i powszechna mobilizacja. Wraz z zabójstwem księcia Ferdynanda (28 czerwca) w Sarajewie nastąpiła sekwencja zdarzeń, która doprowadziła do wybuchu konfliktu światowego. 5 sierpnia w kłodzkich kościołach i w synagodze słyszalne były modlitwy dotyczące pomyślności i zwycięstwa Niemiec. Kłodzczanie angażowali się w pomoc w trakcie wojny m.in. działania Czerwonego Krzyża. Z frontu zaczęły szybko docierać nazwiska pierwszych poległych. Z czasem liczba zawiadomień o śmierci się zwiększała. Coraz więcej miejsca w prasie zajmowały nekrologii. Oprócz wieści z frontu mieszkańcy miasta musieli borykać się z reglamentacją niektórych środków spożywczych i chemicznych, jak: cukier czy mydło. Wojna dla wielu ludzi zakończyła się, gdy 12 grudnia 1918 roku do domu powrócił regiment kłodzki.

Fot. 2 Pocztówka przedstawiająca stację [Glatz Stadt] Kłodzko Miasto na pierwszym planie, lata 1910-1925Fot. 2 Pocztówka przedstawiająca stację [Glatz Stadt] Kłodzko Miasto na pierwszym planie, lata 1910-1925

Czas pokoju i niepokoju

Zakończenie I wojny światowej spowodowało poczucie zagrożenia wśród Kłodzczan spowodowanych roszczeniami Czechów do Ziemi Kłodzkiej. W wyborach do Zgromadzenia Narodowego wygrywa Centrum, ale kolejną siłą jest Socjaldemokracja (1919). Kryzys oraz problemy społeczne sprawiają, że coraz większe poparcie na początków lat 30-tych zdobywa NSDAP. W 1933 roku w wyborach do Reichstagu i do sejmu krajowego wygrało NSDAP w Kłodzku. Również ta partia wygrała w wyborach komunalnych. Po przejęciu władzy przez Hitlera następowało rozwiązanie pozostałych partii politycznych.
W roku 1935 wprowadzono ustawy norymberskie wymierzone w ludność żydowską. W trakcie nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938 roku, spalono kłodzką synagogę. Miejsce świątyni jest dzisiaj upamiętnione przez obelisk, który został tam postawiony w roku 1995 r. Informuje on w trzech językach o tych tragicznych, listopadowych wydarzeniach.

Fot. 3  Synagoga płonie po nocy kryształowej 9-10 listopada 1938 roku. Fot. 3 Synagoga płonie po nocy kryształowej 9-10 listopada 1938 roku.

Hannibal u bram

Kłodzko, tak jak cały region, dzięki swemu położeniu na uboczu, niemal przez całą wojnę unikał dramatycznych wydarzeń. Dopiero w maju 1945 roku wojna dotarła do Kłodzka. Kłodzko w planach niemieckich miało podzielić los Wrocławia i stać się twierdzą. Jednakże zrezygnowano z tego pomysłu. Wojna dla miasta zakończyła 10 maja 1945 roku, kiedy wojska radzieckie, które brały udział w operacji praskiej, wjechały do miasta. Żołnierze zastali jedynie władze administracyjną i ludność cywilną. W maju 1945 przybywają również pełnomocnicy rządu polskiego.

Fot. 4 Armia Czerwona na ulicy Lutyckiej w Kłodzku, 1945 rok.Fot. 4 Armia Czerwona na ulicy Lutyckiej w Kłodzku, 1945 rok.

Po zakończeniu wojny w Kłodzku, tak jak na pozostałych ziemiach północno-zachodnich włączonych w granice Polski panuje chaos. W mieście mieszkają jeszcze Niemcy, którzy nie opuścili jeszcze swoich domostw, są już także Polacy m.in. przymusowi robotnicy wywiezieni w czasie wojny do Niemiec oraz nowo przybyli na te zimie zaraz po wojnie z kresow wschodnich. W tych trudnych warunkach powoli rodzi się administracja polska a władzę de facto sprawują wojska radzieckie. Dodatkowo sytuację komplikuję pojawiające się ponownie roszczenia Czechosłowacji o te ziemi.

Fot. 5 Pochód z okazji 1 maja w 1946Fot. 5 Pochód z okazji 1 maja w 1946

Wielkie procesy historyczne dotknęły także miasto bronione przez góry. Wojna, wielkie migracje, zmiany granic. Rok 1945 staje się przełomowy dla historii Kłodzka i regionu. Po nim rozpoczął się nowy okres na kartach ich historii i nadszedł czas wielkich zmian.

Roksana Kaczmar

Koniec części IV

Kłodzko w jasnościach i mrokach średniowiecza - historia Kłodzka, cz. I

Czas pokoju i czas wojny - historia Kłodzka cz. II

Kłodzko w okresie przemian.... - historia Kłodzka cz. III

 

Źródła:
Elżbieta Kościk, Rozwój miasta od początków XIX w. do 1945, [w:] Kłodzko. Dzieje miasta, pod. R.Gładkiewicza, s. 95-134.

Zdjecia:
Fot. 1 Ratusz Kłodzki-Widok od strony południowej, lata 1918-1939 ,
Fot. 2 Pocztówka przedstawiająca stację [Glatz Stadt] Kłodzko Miasto na pierwszym planie, lata 1910-1925 ,
Fot. 3 Synagoga płonie po nocy kryształowej 9-10 listopada 1938 roku.
Fot. 4  Armia Czerwona na ulicy Lutyckiej w Kłodzku w 1945 roku.
Fot. 5 Pochód z okazji 1 maja w 1946