Palmiarnia Zamku Książ w Lubiechowie

Niektórzy mężczyźni obdarowują swoje ukochane kwiatami, ale nie wszystkim to wystarcza i wtedy… budują palmiarnie. Taki oryginalny dowód miłości wręczył księżnej Daisy jej mąż, Jan Henryk XV Hochberg, właściciel Waldenburga. Najstarsza Palmiarnia w Polsce powstała na początku XX wieku w Wałbrzychu i znajduje się nieopodal Zamku Książ.

Pochodząca z Anglii Daisy (Stokrotka) znana była z umiłowania roślin i ogrodów. Z jej inicjatywy wokół zamku rosły ulubione przez nią rododendrony, a w zamkowym parku znajdował się Ma Fantaisie, ogród zaprojektowany przez samą księżną. Ostatnia rozbudowa zamku, zainicjowana przez Jana Henryka XV, była idealną okazją do stworzenia Palmiarni.

Fot. 1 Palmiarnia w Wałbrzychu, zdjęcie z ok. 1930Fot. 1 Palmiarnia w Wałbrzychu, zdjęcie z ok. 1930
Ogród japoński

Do 1905 roku w miejscu, w którym teraz znajduje się „zimowy ogród”, była usytuowana cieplarnia. Została ona zburzona, a w jej miejscu postawiono zakład ogrodniczy, składający się z cieplarni oraz palmiarni otoczonej ogrodem w stylu japońskim. Ogród pierwotnie został urządzony w 1913 roku z okazji Wystawy Stulecia w ramach ekspozycji historycznych założeń ogrodowych i był jedną z jej największych atrakcji. Został zaprojektowany przez brata Jana Henryka, Fritza von Hochberga z Iłowej, znawcy japońskiej sztuki ogrodowej. Powstał nawet pawilon herbaciany, w którym pokazywano ceremonię parzenia herbaty. Roślinność sprowadzono z Dalekiego Wschodu i starano się szczegółowo odwzorować specyfikę japońskich ogrodów (między innymi poprzez układ alejek i strumieni). Przy realizacji projektu pojawił się nawet ogrodnik z Japonii, Mankichi Arai. Wraz z Fritzem von Hochbergiem zaprojektował także Ogród Japoński we Wrocławiu.

Fot. 2 Wnętrze palmiarni z 1925 rokuFot. 2 Wnętrze palmiarni z 1925 roku
Zastygła lawa na ścianach Palmiarni

Wielkość terenu była (i nadal jest) niezwykle imponująca. Został on otoczony wysokim murem, a do wewnątrz wchodzono przez jedną z trzech bram wejściowych. Na dachu zbudowano charakterystyczną niewielką galerię widokową, z której można podziwiać okolicę, a centralna część Palmiarni otoczona jest jednokondygnacyjnymi przybudówkami - oranżeriami. W skład kompleksu wchodziły jeszcze (uwielbiane przez Daisy) rosarium i obszar pod uprawę krzewów. Znajdował się także ogród owocowo-warzywny. W ówczesnych czasach palmiarnia była źródłem świeżych warzyw i owoców w książęcej kuchni oraz oczywiście kwiatów do wystroju zamku. Jednym z najciekawszych elementów wnętrza Palmiarni jest pokrycie ścian. Znajduje się na nich tuf wulkaniczny z samej Etny, który z Sycylii został przywieziony 60 wagonami.

Atrakcja dla gości

W czasach księżnej Daisy dwa razy w roku odbywały się w Palmiarni wystawy kwiatów. Wiosenną wystawę organizowano w maju, natomiast jesienną dalii we wrześniu. Najważniejszą funkcją obiektu było dostarczanie wrażeń estetycznych. W ogrodzie obywały się różne spotkania, rauty i koncerty. Palmiarnia była wielką atrakcją dla gości książęcej pary, którzy przybywali do zamku. Książ słynął w końcu z wielkich bali i towarzyszących im atrakcji.

Dalsza historia

II wojna światowa, a także krótki okres powojenny dotknęły też wałbrzyską Palmiarnię. Ogród został zaniedbany, dlatego wiele ciekawych egzotycznych okazów nie dotrwało do naszych czasów. W 1963 roku jednak Palmiarnia dostała nową szansę i została wyremontowana – wymieniono wówczas oszklenie i centralne ogrzewanie. 15 lat później dokonano kolejnych zmian, przeprowadzając gruntowną modernizacją połączoną z wydłużeniem ciągu turystycznego i wymianą konstrukcji. Wtedy powstała także współczesna kawiarnia. W XXI wieku (lata 2004-2006) przeprowadzono kolejny duży remont. Wymieniono oszklenie, posadzkę, a także instalacje elektryczną oraz grzewczą. W takim stanie można dziś zwiedzać ponad 100-letnią Palmiarnię.

Fot. 3 Palmiarnia zdjęcie współczesne, autorka Aleksandra MazurFot. 3 Palmiarnia zdjęcie współczesne, autorka Aleksandra Mazur
(Nie tylko) Roślinny świat

Po ukończeniu budowy do Palmiarni sprowadzono ok. 80 gatunków roślin z całego świata, z różnych stref klimatycznych. Obecnie uprawianych jest ponad 250 gatunków egzotycznych okazów. Jedną z najciekawszych atrakcji jest aleja palmowa, gdzie znajdują się między innymi ponad 120-letnie okazy palmy daktylowej czy kenecja. Zwiedzający Palmiarnię zobaczą także dracenę, wydzielającą ciemnoczerwoną żywicę, czyli tzw. smoczą krew. W obiekcie rośnie wiele egzotycznych owoców, takich jak pomarańcze, cytryny, mandarynki czy nawet granaty. Imponująca jest również ekspozycja wiekowych kaktusów. W Palmiarni można też zobaczyć rosnącą kawę. Nie wolno zapominać o kwiatach, tworzących niezwykłe kwietniki. Składają się na nie między innymi begonie, pelargonie, fuksje czy zielistki. Ściany Palmiarni efektownie zdobią pnącza różnych roślin, jak np. pasiflora, mająca kwiaty w siedmiu barwach. Przechadzanie się po ogrodzie to wielka przyjemność i podróż w odległe zakątki świata.
W Palmiarni można także spotkać zwierzęta. W terrarium od lat pływają żółwie, a aktualnie w klatkach znajdują się między innymi dwa piękne pawie.

Fot. 4 Wejście do palmiarni, zdjęcie współczesne, foto. Aleksandra MazurFot. 4 Wejście do palmiarni, zdjęcie współczesne, foto. Aleksandra Mazur
Romantyczna przechadzka

Na atrakcyjność palmiarni wpływa także jej wyposażenie. Ogród obfituje w różne groty czy małe wodospady. W gąszczu roślin ukryte są też miejsca z ławkami, przypominające sentymentalne obrazy. Dodatkowo znajdują się niewielkie schody i balkoniki. Czuć historyczność miejsca i widać drobiazgowość w budowaniu.
Rośliny są podpisane, a niektórym z nich poświęcono całe tabliczki z opisem. Wałbrzyska palmiarnia to niezwykłe miejsce, pozwalające przenieść się zarówno do innego czasu, jak i miejsca. To znakomita atrakcja nie tylko dla miłośników roślin. Dla Daisy była to pewna ostoja, przypominająca dodatkowo rodzinną Anglię.

Aleksandra Mazur

Źródła:
A. Będkowska-Karmelita, Zamek Książ i okolice. Co warto wiedzieć i zobaczyć, Opole 2012.
Pod red. Marioli Malerek, Zamek Książ, Piechowice 1994.

Zdjęcia:
Fot. 1 Palmiarnia lata 30' XX wieku
Fot. 2 Wnętrze palmiarni, lata 1920-25
Fot. 3-5 Palmiarnia współcześnie (autor zdjęć: Aleksandra Mazur).