Kościół Pokoju w Świdnicy, cz. I


Fot. 1 Kościół Pokoju w Świdnicy ze "Scenographia urbium Silesiae" F.B. Wernera, lata 1737 - 52Fot. 1 Kościół Pokoju w Świdnicy ze "Scenographia urbium Silesiae" F.B. Wernera, lata 1737 - 52
Drewniany kościół ukryty wśród starych murów i drzew, kilkaset metrów od centrum Świdnicy, sprawia, na pierwszy rzut oka, wrażenie niepozornego i mało ważnego. W rzeczywistości jest to unikatowy zabytek na skalę światową – największy w Europie barokowy kościół drewniany i zarazem pomnik tradycyjnej śląskiej sztuki budowlanej. Zbudowany z tanich i nietrwałych materiałów wciąż stoi, co jest fenomenem osiągnięć technicznych jego budowniczych. Nosi nazwę Kościoła Pokoju, choć powstał w niezwykle złożonych okolicznościach i trudzie - w czasach rygorystycznych zakazów wyznaniowych.

 

W grudniu 2001 roku Kościoły Pokoju w Świdnicy i Jaworze wpisano na Światową Listę Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO

 

Powstanie i nazwa kościoła łączą się bezpośrednio z podpisaniem

Fot. 2 Kościół Pokoju wraz z zabudowaniami przykościelnymi wg rysunku F. Wernera, lata 1758 - 65Fot. 2 Kościół Pokoju wraz z zabudowaniami przykościelnymi wg rysunku F. Wernera, lata 1758 - 65
pokoju westfalskiego, kończącego wojnę trzydziestoletnią, która miała podłoże religijne (1618-1648). Krwawa wojna zapoczątkowała szereg zmian dotyczących między innymi swobód wyznaniowych. Od czasów reformacji w Świdnicy, drugim co do wielkości mieście na Śląsku, najpowszechniejszym wyznaniem był protestantyzm. Ewangelicy przejęli większość kościołów miejskich i wiedli prym, jednak wraz z nastaniem wojny trzydziestoletniej sprawy zaczęły się komplikować. Trzykrotnie oblegane miasto doznało dotkliwych strat i znacznie utraciło swoją pozycję. Dla ludności wyznania luterańskiego natomiast nastały wyjątkowo trudne czasy. Włączony do katolickiej monarchii habsburskiej Śląsk, na mocy postanowień traktatu pokojowego, przyjął zasadę - Cuius regi eius religio (Czyja władza, tego religia).

Fot. 3 Kościół Pokoju w Świdnicy, widokówka z lat 1896-99Fot. 3 Kościół Pokoju w Świdnicy, widokówka z lat 1896-99
Stanowiący liczebną większość ewangelicy zostali zdominowani, a ich swobody religijne drastycznie ograniczono. Wszystkie kościoły powróciły do katolików, a luteranom zabroniono odprawiania nabożeństw. Ponadto zamknięto ewangelickie szkoły, a wyznawców zmuszano do uczestnictwa w liturgii katolickiej. Wobec tak rygorystycznych zakazów i braku swobody, ewangelicy złożyli wspólnie petycję do cesarza o wydanie pozwolenia na budowę trzech kościołów obiecanych na mocy pokoju westfalskiego. Traktat przewidywał możliwość wzniesienia takich świątyń na ich koszt poza granicami miast: Głogowa, Jawora i Świdnicy. Aby uzyskać zgodę musiano przystać na szereg dodatkowych warunków. Kościoły stanąć mogły na odległość strzału armatniego poza murami miejskimi, na specjalnie wyznaczonym terenie. Co więcej, mogły zostać zbudowane z samych pospolitych i nietrwałych materiałów (drewna, gliny, słomy i piasku) i być ukończone w ciągu roku. Zabroniono także wznoszenia wież, a co za tym idzie świątynie nie mogły posiadać własnych dzwonów. Zabiegi te miały na celu definitywne wykluczenie protestantów ze społeczności, zaś ich kościoły sprowadzić chciano do rzędu tanich i tymczasowych budowli.

13 sierpnia 1652 roku uzyskano cesarskie zezwolenie na budowę Kościoła Pokoju w Świdnicy

Uzyskanie cesarskiego zezwolenia na budowę Kościoła Pokoju w Świdnicy zajęło kilka lat (otrzymano je w 13 sierpnia 1652 r.). Kolejnym trudnym zadaniem okazało się zdobycie wystarczających funduszy. Pieniądze na budowę pozyskiwano latami z datków i zbiórek. Z dużą pomocą gminom przyszedł Johann Heinrich von Hochberg z Książa, ofiarowując ze swych lasów część potrzebnego do budowy drewna. Gdy środków było już wystarczająco dużo, przystąpiono do realizacji zamierzenia. Przygotowanie projektu zlecono Albrechtowi Säbischowi, wrocławskiemu architektowi, który wcześniej już zaprojektował kościół w Głogowie (1652 r.) i Jaworze (1655 r.).

Fot. 4 Widok współczesny od strony południowejFot. 4 Widok współczesny od strony południowej
Kamień węgielny pod świdnicki kościół położono 23 sierpnia 1656 r. Dziesięć miesięcy później, 24 czerwca 1657 r., w najmłodszym Kościele Pokoju pw. Trójcy Świętej odprawiono już pierwsze nabożeństwo.

Na budowę kościoła zużyto aż 3 tysiące dębów

Na budowę świątyni zużyto blisko 3 tys. dębów. Wzniesiona została na planie krzyża greckiego, w oparciu o konstrukcję szkieletową (szachulcową). Technika ta, polegająca na wypełnieniu małych pól w powierzchni ściany gliną, słomą i kawałkami drewna, nie była niczym nowym, ponieważ stosowano ją już tradycyjnie na Śląsku. Po raz pierwszy jednak wykorzystana została z takim rozmachem. Kościół w Świdnicy jest bazyliką trójnawową z transeptem, która dzieli się na Halę Polową, Halę Zmarłych, Halę Ślubów, Zakrystię i Chrzcielnicę. Architektonicznie różni się od pozostałych Kościołów Pokoju – jest znacznie bardziej stabilna. Säbisch zastosował w niej inne rozwiązania i doprowadził tym samym budowlę do granic możliwości technicznych pod względem wymiarów i rozpiętości bryły. Trójnawowy korpus świątyni ma ok. 44 m długości i 20 m szerokości, nawa poprzeczna, transept 30,5 m dł. i 20 m szer., a wysokość korpusu wynosi 15 m. Rozbudowany z czasem kościół pomieścić może aż 7500 osób (3000 miejsc siedzących i 4500 stojących), co jest możliwe dzięki dwóm, a w części ołtarzowej nawet trzem, piętrom empor. Co ciekawe, prowadzi do niego aż 27 wejść.

Maja Łuczyńska

Koniec części I

Kościół Pokoju w Świdnicy, cz. II

Źródła:
B. Skoczylas-Stadnik, Kościół Pokoju w Świdnicy, Legnica 2007.
G. Grajewski, Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy: przewodnik, Wrocław, 2005.
M. Perzyński, Dolnego Śląska skarby, osobliwości i cuda: przewodnik dla dociekliwych, Wrocław, 2003, s. 147-150.
J. Lamparska, Niezwykłe miejsca wokół Wrocławia: tajemnice, skarby, pałace, Wrocław, 2006, s. 171-177.

Zdjęcia: 

Fot. 1 Lata 1737-1752 , Kościół Pokoju w Świdnicy ze "Scenographia urbium Silesiae" F.B. Wernera.
http://fotopolska.eu/100273,foto.html
Fot. 2 Lata 1758-1765 , Kościół Pokoju w Świdnicy wraz z zabudowaniami przykościelnymi wg rysunku F. Wernera.
http://fotopolska.eu/286679,foto.html
Fot. 3 Lata 1896-1899 , Kościół Pokoju w Świdnicy. - zdjęcie ikona tekstu
http://fotopolska.eu/57244,foto.html?o=b15569
Fot. 4 Widok współczesny od strony południowej, zdjęcia Maja Łuczyńska