Opactwo Cystersów w Krzeszowie. Arcydzieło późnego baroku na Dolnym Śląsku cz.V

Na południe od kościoła Najświętszej Marii Panny wznoszą się zabudowania klasztorne. Nie stanowią one jednolitego kompleksu. Najstarszą częścią zabudowy jest skrzydło wschodnie, w którym do dziś zachowały się fragmenty średniowiecznej budowli m.in. sklepiony kapitularz gotycki. Ta część została przebudowana w latach 1662- 1666. Z lat 1728- 1735 pochodzi natomiast dobudowana do ramienia południowego transeptu budowla z zakrystią. Skrzydło południowe i fragment planowanego skrzydła środkowego powstały w latach 1774- 1792.

Całość kompleksu klasztornego

Opisywana część zabudowań klasztornych opactwa w Krzeszowie stanowi jedyny fragment niezrealizowanego planu przebudowy kompleksu. O niezwykłości oraz rozmachu projektu świadczą zachowane do dzisiaj plany. Cały klasztor miał stanowić ogromną budowlę, założoną na planie czworoboku z dwoma wewnętrznymi dziedzińcami i reprezentacyjnym skrzydłem zachodnim z klatką schodową oraz wieżą wjazdową z kopułą. Skrzydło południowe, jako jedyna zrealizowana część tego projektu, zbudowane zostało w stylu późnobarokowym z wyraźnymi wpływami klasycyzmu. Swoją oryginalną formą stanowi ono monumentalną, 3-kondygnacjową budowlę z dwoma bocznymi ryzalitami i środkowym, zakończonym trójkątnym szczytem. Elewacje podzielone zostały pilastrami, a dolna kondygnacja jest boniowana, czyli posiada dokładne, dekoracyjne opracowanie krawędzi. Zachodnie skrzydło natomiast zostało w XIX w. zburzone, przez co otwarty został dawny wewnętrzny wirydarz (ogród klasztorny).

Fot. 1 Zespół klasztorny w KrzeszowieFot. 1 Zespół klasztorny w Krzeszowie

Fot. 2 Dom OpataFot. 2 Dom Opata
Odpoczynek w murach klasztoru

Dom gościnny (dawny Dom Opata) wznosi się po zachodniej stronie kościoła św. Józefa. Jest nazywany także domem zielonym ze względu na kolor położonych w XIX w. nowych tynków. Zbudowany równocześnie z kościołem klasztornym, na planie kwadratu o trzech kondygnacjach. Posiada pięciookienne osie elewacji a nakryty został dachem mansardowym. Kolorystyczne opracowanie elewacji stanowiło ważny czynnik artystycznego oddziaływania. Zastosowano tu odwrotność zewnętrznej kolorystyki kościoła św. Józefa- detal architektoniczny pomalowano na kolor koralowy, a płaszczyzny ścian na biały. Cały obiekt ukończono w 1734 r., ponieważ wtedy, według podań pochodzących z różnych źródeł, zamieszkali tutaj pierwsi goście, którzy przybyli do klasztoru na uroczystości pogrzebowe po śmierci opata Fritscha. Wnętrze domu posiada prosty, pierwotny charakter, ze sklepioną kolebkowo sienią na parterze i schodami od strony północnej. Budowla posiada 12 obszernych pokoi, po cztery na każdej kondygnacji. Na parterze znajduje się również dawna, sklepiona krzyżowo kuchnia z zachowanym kominkiem.

Krzeszowska Kalwaria

Stacje Drogi Krzyżowej znajdują się częściowo na dziedzińcu klasztornym oraz poza obrębem murów, na zachód od klasztoru. Powstawały one w latach od 1672 do 1738 r. Zbudowano je na wzór Kalwarii Jerozolimskiej. Poszczególne stacje są rozmieszczone na płaskim terenie. Są to kaplice oraz mniejsze obiekty o białych ścianach, gontowych dachach, z których część została przebudowana i pokryta dachówką i blachą. Największe oraz najbardziej niezwykłe to dom Piłata i pałac Heroda. Ostatnia stacja wraz z grobem Pańskim znajduje się w kaplicy św. Marii Magdaleny. Częściowo zachowane obrazy, pochodzące z końca XVII w., są dziełem miejscowego malarza, Marcina Leistritza, prawdopodobnie również Michaela Willmanna. Drewniane rzeźby zostały wykonane przez Jerzego Schroettera.

Fot. 3 Kalwaria KrzeszowskaFot. 3 Kalwaria Krzeszowska

Jedyne polskie Betlejem

Oprócz kaplic Drogi Krzyżowej, poza obrębem zabudowań klasztornych znajduje się również wiele ciekawych obiektów, wartych zobaczenia. Około 2 km od Krzeszowa położona wśród lasów, jest jedyna w Polsce miejscowość Betlejem, przepływa przez nią strumieniem Cedron. W 1684 roku, na polecenie opata Bernarda Rosy, została tu wybudowana kaplica betlejemska, z piękną szopką wykonaną przez J. Schroettera. Dawniej znajdował się tu domek pustelnika. Ze względu na płynące w tej miejscowości lecznicze źródła, tereny te stanowiły miejsce rekonwalescencji dla chorych mnichów. Do dziś zachował się drewniany pawilon na stawie, zbudowany ok. połowy XVII w. w którym na sklepieniu namalowane zostały przez uczniów z warsztatu Willmanna olejne malowidła, przedstawiające sceny ze Starego Testamentu.

Fot. 4 Betlejem - letni pawilon opatów krzeszowskichFot. 4 Betlejem - letni pawilon opatów krzeszowskich

Obecnie Krzeszów nadal fascynuje pielgrzymów i miłośników historii przykładem niezwykłej siły sprawczej wiary religijnej. Monumentalność oraz oryginalna, bogata forma zabytków klasztornych pozwala odczuć przybywającym tu turystom obecność samego Stwórcy. Znajdujące się tutaj unikatowe dzieła malarstwa, rzeźbiarstwa i architektury o ponadczasowych, bezcennych walorach artystycznych nadają temu miejscu niespotykany klimat. Są świadectwem niezłomnej, niezachwianej wiary zakonu cysterskiego oraz wszystkich twórców, fundatorów, którzy przyczynili się do powstania tego niezwykłego obiektu.
Każdy mieszkaniec Wrocławia lub okolic powinien choć raz w życiu odwiedzić to miejsce!

Sylwia Jankowska

Opactwo Cystersów w Krzeszowie. Arcydzieło późnego baroku na Dolnym Śląsku cz. I

Opactwo Cystersów w Krzeszowie. Arcydzieło późnego baroku na Dolnym Śląsku cz. II

Opactwo Cystersów w Krzeszowie. Arcydzieło późnego baroku na Dolnym Śląsku, cz. III

Opactwo Cystersów w Krzeszowie. Arcydzieło późnego baroku na Dolnym Śląsku cz. IV

 

Źródła:

1. Ostowska D., Krzeszów, opr. red. Maria Łukasiewicz, Wrocław: Dolnośląskie Towarzystwo Oświatowe, 1973
2. Dziurla H., Krzeszów, red. Irena Rząśnicka, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1964.