Kościół w Chrząstawie Wielkiej- unikatowe dzieło neogotyku na Dolnym Śląsku

Kiedy wjeżdżamy do Chrząstawy Wielkiej - wsi położonej w okolicach Wrocławia, w gminie Czernica - już z daleka możemy dostrzec potężną, strzelistą wieżę wiejskiego kościoła p.w. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Wieża jak i cała świątynia swoim niezwykłym wyglądem oraz oryginalną formą nie przypominają zwykle niewielkich, niepozornych kościółków wiejskich. Jest to jeden z niewielu zachowanych do dzisiaj przykładów budownictwa neogotyckiego, dlatego wygląd obiektu jak i całe jego wnętrze oraz wyposażenie przyciągają uwagę konserwatorów, miłośników historii oraz okolicznych mieszkańców.

Świadectwo ogromnej wiary i ufności

Świątynia w Chrząstawie Wielkiej p.w. Niepokalanego Poczęcia NMP została jako parafia relegowana w 1887 r. Do 1810 r. Chrząstawa należała do Wrocławskiego Zakonu Sióstr Klarysek. Historyczne ślady istnienia zakonu zapisały się w herbie miejscowości, który znajduje się przy drodze prowadzącej do wsi. Widnieje w nim podobizna siostry klaryski, gdyż Chrząstawa należała początkowo do dóbr zakonnych. W obecnych, jednak czasach nie ma już żadnych śladów po działalności klasztoru na tych terenach.

Budowa kościoła rozpoczęła się 1859, a konsekrowany był już w 1864. Jest to wyjątkowy, oryginalny przykład neogotyku. Warto zwrócić uwagę również na szybkość, z jaką powstawał ten obiekt, którego projekt zawierał realizację monumentalnej, strzelistej wieży.
W wieku XIX, przy powolnym rozwoju techniki oraz małych ilościach dostępnych, często prymitywnych sprzętów, przy tego typu pracach budowa trwała niezwykle długo i mozolnie. Świadczy to o dużej wierze oraz ogromnym zaangażowaniu ówczesnych mieszkańców tej miejscowości w powstawaniu świątyni.

Fot. 1 Chrząstawa Wielka - kościół Niepokalanego Poczęcia NMP, klasztor Sióstr Elżbietanek i gospoda.Fot. 1 Chrząstawa Wielka - kościół Niepokalanego Poczęcia NMP, klasztor Sióstr Elżbietanek i gospoda.

Tragiczna historia dziedzica z Chrząstawy

Pomoc przy budowie kościoła opierała się głównie na współpracy niemieckich katolików z protestantami, którzy zamieszkiwali te tereny. Według podań istotne znaczenie przy powstawaniu tej budowli miało wsparcie właściciela, dziedzica żyjącego w Chrząstawie. Ten bardzo majętny człowiek, miał jedną córkę, której chciał przepisać cały swój dobytek. Jednak jego ukochane dziecko zmarło bardzo młodo. Dziedzic więc postanowił przeznaczyć swój majątek na szczytny cel - budowę nowej świątyni. Ten gest znacznie przyczynił się do tak szybkiego powstania obiektu.
Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP jest niezwykle majestatyczną i zadbaną budowlą. Już na zewnątrz można dostrzec niezwykłą oryginalność wykonania. Obiekt stanowi jedyny, tak dobrze zachowany przykład czystej formy neogotyku w okolicach Wrocławia.

Fot. 2 Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Chrząstawie WielkiejFot. 2 Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Chrząstawie Wielkiej

Czystość formy, która zachwyca

Kościół stanął w miejscu barokowej kaplicy. Autorem projektu budowli był Alexis Langer, pomysł zrealizował wrocławski budowniczy Edward Schilling. Świątynia zawiera kompletne wyposażenie, pochodzące jeszcze z czasów budowy. Całość formy tworzy jednolity stylistycznie neogotycki zespół XIX- wiecznych dzieł sztuk plastycznych oraz rzemiosła artystycznego, prezentujący twórczość wybitnych artystów działających na Śląsku w drugiej połowie XIX w.

Świątynia została zbudowana z brunatnych cegieł, które układane na usypywanych kolejno warstwach ziemi, tworzyły kolejne partie budowli. Charakterystyczny i najbardziej widoczny element kościoła, wysoka na 67 m strzelista wieża, obecnie posiada również podświetlane dzwonnice. Oprócz tego dominującego elementu, świątynia ma także drugą, mniejszą wieżę. Obie ozdobione są pinaklami Cała forma kościoła przedstawia typowe cechy neogotyku: wysokie okna ozdobione witrażami, które podkreślają strzelistość budowli, sklepienia krzyżowo - żebrowe, ostre łuki nad portalami wejściowymi oraz potężne, masywne, drewniane drzwi. Obiekt znajduje się na obszernym, malowniczym placu, otoczony zabytkowym murem.

Fot. 3  Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Chrząstawie Wielkiej - nawa głównaFot. 3 Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Chrząstawie Wielkiej - nawa główna
Każdy detal ma znaczenie

Wnętrze świątyni tworzy jedność z zewnętrznym wyglądem budowli, również posiadając cechy charakterystyczne dla neogotyku. Do kościoła prowadzą zabytkowe, masywne, drewniane drzwi opatrzone dekoracją architektoniczno - ornamentową. Kolorystyka wnętrza utrzymana została w kremowej bieli, dopełniona koralowymi sklepieniami. Posadzka wykonana w formie manufaktury, ułożona została z biało czarnych płytek.

W części prezbiterilnej kościoła znajduje się neogotycki ołtarz główny, z trzema wizerunkami świętych: po bokach widnieją postacie św. Jadwigi Śląskiej po lewej stronie oraz św. Bernardem z Clairvaux po prawej. Obydwie postacie świętych skierowane są w stronę środkowego, podwyższonego obrazu, na którym widnieje Maria Immaculata (dogmat o Niepokalanym Poczęciu Najświętszej Maryi Panny). Postać Madonny stoi na kuli ziemskiej, oplecionej przez węża. Jej ręce złożone są w geście modlitewnym, wokół głowy widnieje aureola składająca się z 12 gwiazd. Autorem przedstawionych obrazów ołtarza głównego jest Ferdynand Winter.
Obrazy ołtarza głównego także w swej stylistyce nawiązują do typowych dzieł gotyckich, ukazujących świętych z atrybutami ze złocistą aureolą oraz na złotym tle.

Obok tych dzieł umiejscowione zostały piękne, oryginalnie wykonane, drewniane drzwi od zakrystii z dekoracją snycerską, w formie winorośli. Nad drzwiami widnieje niedawno wykonany cykl obrazów, przedstawiający Świętych naszych czasów: kardynała Stefana Wyszyńskiego na tle obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, św. Jan Paweł II, stojący przed Bazyliką św. Piotra w Rzymie oraz bł. Ksiądz Jerzy Popiełuszko, obok którego widnieje mapa Polski. Wykonanie tych portretów nawiązuje do formy wizerunków świętych znajdujących się na ołtarzu głównym.

Po obu stronach prezbiterium umiejscowione zostały, bogato zdobione ołtarze boczne.
Po lewej stronie ołtarz z wizerunkiem św. Jana Nepomucena trzymającego palmę męczeńską oraz krucyfiks. Na środku ołtarza umiejscowiony został relikwiarz i podobizna św. Rity, drugiej patronki tej świątyni. Z prawej strony widnieje wizerunek św. Filomeny trzymającej w dłoniach dwie strzały (symbol śmierci męczeńskiej) oraz lilię ( symbol dziewictwa). W centrum ołtarza znajdują się relikwie świętej, które zostały znalezione na strychu kościoła. Nie wiadomo skąd relikwie znalazły się w kościele, kto je przywiózł i kiedy.

Historia świętej Filomeny

Święta Filomena jest męczennicą, czczoną w Kościele Katolickim. W wieku 13 lat została skazana na śmierć za to, że broniła swojej czystości i nie chciała zostać żoną cesarza. Niezwykle interesujące są podania o jej śmierci, ponieważ po 40- dniowym więzieniu święta została ubiczowana lecz później cudem uzdrowiona z ran. Następnie z kotwicą przyczepioną do szyi wrzucono ją do Tybru, jednak dziewczyna została ocalona. Kilkakrotnie przeszyta strzałami przez oddział łuczników została ponownie uzdrowiona. Święta ostatecznie poniosła śmierć przez ścięcie głowy 10 sierpnia 302 roku. Jej szczątki znaleziono w rzymskich katakumbach dopiero po 1500 latach, w 1802 roku. Filomena, której kult rozszerzał się w XIX w. przez liczne cuda dokonywane za jej wstawiennictwem, została kanonizowana przez Grzegorza XVI 30 stycznia 1837 roku. Święta jest patronką szczęśliwych narodzin dzieci, spokojnej i szczęśliwej śmierci, zakonników, misji, nawróceń, spraw finansowych. W Polsce znajdują się tylko dwa kościoły posiadające relikwie tej świętej i to oba na Dolnym Śląsku, są to kościół w Gniechowicach, jedyna w Polsce świątynia będąca pod wezwaniem św. Filomeny oraz kościół w Chrząstawie Wielkiej.

Fot. 4  Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Chrząstawie Wielkiej - prospekt organowyFot. 4 Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Chrząstawie Wielkiej - prospekt organowy

Całości wyposażenia dopełniają umieszczony na ścianach wzdłuż nawy głównej cykl obrazów Drogi Krzyżowej. Ozdobą kościoła są również ufundowane wspaniałe witraże oraz niezwykłe, drewniane ławki, których kształt oraz dokładne zdobienia są odzwierciedleniem wyglądu świątyni. Każda z ławek ma także swojego fundatora. Nad całym wnętrzem budowli góruje oryginalny, XIX - wieczny prospekt organowy.

Wewnętrzny jak i zewnętrzny wygląd świątyni zaskakują niezwykłą spójnością formy, wszechobecnymi, konsekwentnymi nawiązaniami do neogotyku. Obrazuje to niezwykły kunszt wykonania różnych elementów wyposażenia, jak i bogactwo dzieł malarskich oraz warsztatów rzemieślniczych.

Sylwia Jankowska

Źródła:
Artykuł został stworzony na podstawie rozmowy z urzędującym księdzem proboszczem parafii pw. Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny w Chrząstawie Wielkiej- ks. Wiesławem Ciesielskim.

Zdjęcie:
Fot. 1 Chrząstawa Wielka - kościół Niepokalanego Poczęcia NMP, klasztor Sióstr Elżbietanek i gospoda.
http://fotopolska.eu/Chrzastawa_Wielka/b20527,Kosciol_Niepokalanego_Poczecia_NMP.html?f=430890-foto
Fot. 2 Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Chrząstawie Wielkiej
Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Chrząstawie Wielkiej
Fot. 3 Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Chrząstawie Wielkiej - nawa główna
Fot. 4 Kościół Niepokalanego Poczęcia NMP w Chrząstawie Wielkiej - prospekt organowy