Dawny klasztor na Ołbinie i kościół Marii Magdaleny cz.I

Jeszcze w XII w. Ołbin był największą i najludniejszą dzielnicą Wrocławia. Najbardziej znanym oraz kojarzonym zabytkiem związanym ze średniowiecznym Ołbinem jest bazylika pw. św. Wincentego, na temat której zachowało się niewiele dokumentów. Jak wyglądała? Jaka wiąże się z nią historia?

Il. 1 Widok opactwaIl. 1 Widok opactwa
Osadnictwo w Ołbinie skupiło się w dwóch grupach. Jego wschodnią część zajmowało opactwo benedyktyńskie, osada związana z klasztorem, dwór Piotra Włostowica, jeden z najstarszych wrocławskich kościołów – pod wezwaniem św. Michała Archanioła (z XI w.), karczma oraz miejsce, w którym co roku na wiosnę odbywał się targ ośmiodniowy. W zachodniej części koncentrowały się posiadłości nadane klasztorowi cysterskiemu jeszcze przed 1175 r. jako uposażenie kościoła św. Piotra przez komesa Mikorę: dwór, ogród, łąka, role, jatki oraz osada.

Najbardziej znanym i kojarzonym zabytkiem związanym ze średniowiecznym Ołbinem jest bazylika pw. św. Wincentego

Była ona największym romańskim kościołem klasztornym w Polsce. Ufundowana została w latach 30. XII w. przez Piotra Włostowica, pochodzącego z najznaczniejszej rodziny możnowładczej działającej we Wrocławiu. Włostowicowie byli fundatorami, mieli posiadłości w najważniejszych miejscach związanych z przeprawą odrzańską (prawobrzeżny Ołbin, wyspa Piasek, możliwe, że nawet Ostrów Tumski oraz dobra na lewym brzegu Odry). Oprócz klasztoru Benedyktynów na Ołbinie komes Piotr i jego żona Maria pochodząca z ruskiego domu książęcego ufundowali także klasztor Kanoników Regularnych św. Augustyna na Piasku. W 1145 r. Piotr Włostowic otrzymał relikwie św. Wincentego dla założenia ołbińskiego i z czasem ów święty stał się patronem klasztoru.

Kościół został rozebrany w 1529 r. na polecenie rady miejskiej pod pretekstem groźby najazdu tureckiego

Oficjalnie przypuszczano, że to założenie może stać się punktem odparcia najeźdźców, mniej oficjalna wersja zakłada zaś, iż tak potężne katolickie opactwo nie miało prawa bytu w protestanckim Wrocławiu. Zakonnicy przenieśli się do klasztoru pofranciszkańskiego przy kościele św. Jakuba we Wrocławiu. Jedynymi źródłami, z których można dowiedzieć się co nieco o wyglądzie kościoła św. Wincentego są: szkic na planie miejskim autorstwa Barthela Weihnera z 1562 oraz opis z 1512 autorstwa Bartłomieja Stenusa.

Il. 2 Tympanon fundacyjny opactwa na OłbinieIl. 2 Tympanon fundacyjny opactwa na Ołbinie
Wynika z nich, że była to bazylika trójnawowa i co najmniej sześcioprzęsłowa. Zbudowana została z granitu, natomiast detale dekoracyjne były wykonane z piaskowca. Na całe założenie opactwa ołbińskiego składały się w sumie 3 świątynie, 48 budynków i 7 dziedzińców. Poza planem i opisem zachowały się również elementy architektoniczne i rzeźbiarskie. Należą do nich przede wszystkim: XII-wieczny portal (związany z działalnością premonstratensów, którzy po usunięciu benedyktynów objęli klasztor ołbiński po 1190) prowadzący na krużganek w kościele św. Wincentego. Ten portal posiadał w tympanonie przedstawienie zdjęcia z krzyża oraz zaśnięcie Marii Panny.

Tympanon można obecnie podziwiać wśród zbiorów Muzeum Architektury we Wrocławiu

Portal natomiast został w 1546 r. wmurowany w południową ścianę kościoła św. Marii Magdaleny. Musiał cieszyć się sporym szacunkiem mieszkańców Wrocławia i budzić ich fascynację, gdyż władze miasta zdecydowały się go zachować, mimo – a może właśnie dlatego – że dzieło pochodziło sprzed prawie 400 lat, a więc z całkiem innej epoki, która różniła się od obecnej widzeniem świata i celami sztuki. Innymi rzeźbiarskimi pozostałościami z opactwa ołbińskiego są dwa lwy z piaskowca, granitowe głowice kolumn oraz łuk archiwolty portalu zdobiony wicią roślinną – wszystkie te zabytki można podziwiać we wrocławskim Muzeum Architektury. Natomiast w Muzeum Narodowym są przechowywane zdobienia związane z kościołem św. Wincentego: płyty z płaskorzeźbami, fragmenty reliefów oraz granitowa głowa męska. Warto w tym miejscu wspomnieć o innego rodzaju pamiątce z tego miejsca, mianowicie bulli biskupa Anzelma z 1263 r., która zapowiada otrzymanie 40-dniowego odpustu za odwiedzenie opactwa ołbińskiego. Odkryto ją w 1992 r. w Bibliotece Kongresu USA.

Koniec cz. I

Aleksandra Zołotajkin

 

Źródła:

Arcydzieła w Architekturze, red. Krzysztof Nowiński, Warszawa 2009.

Młynarska-Kaletynowa Marta Najdawniejszy Wrocław, Wrocław 1992.

Urbanek Mariusz Mostek Czarownic: Baśnie wrocławskie, Wrocław 1996.

 

Źródła ilustracji:

il. 1 Widok Opactwa: Friedrich Bernhard Wernher [Werner], Topographia Oder Prodromus Delineati Silesiae Ducatus na: http://wroclaw.hydral.com.pl/307978,foto.html

il. 2 Tympanon fundacyjny opactwa na Ołbinie z przedstawieniem Jaksy, jego żony Agapeji, księcia Boleslawa Kędzierzawego i jego syna Leszka: http://pl.wikipedia.org/wiki/Opactwo_%C5%9Bw._Wincentego_na_O%C5%82binie

 

Powiązane artykuły:

Dawny klasztor na Ołbinie i kościół Marii Magdaleny cz.II