Witraż Wrocławski - wprowadzenie

Sztuka witrażowa znana jest od starożytności. Największym powodzeniem cieszyła się w okresie gotyku i ponownie na przełomie XIX i XX wieku. Początkowo związana była głównie z architekturą sakralną, następnie stała się elementem dekoracyjnym obiektów publicznych i prywatnych, takich jak dwory czy pałace, a w okresie secesji stosowano ją również w dekoracji np. mebli czy przy tworzeniu lamp.
Dziś, ze względu na "minimalistyczną" modę, witraże są rzadko stosowane i głównie kojarzą się z architekturą sakralną.

Fot. 1 Witraż ze św. Stanislawem z końca XIII wiekuFot. 1 Witraż ze św. Stanislawem z końca XIII wieku
Sztuka witrażowa znana jest od czasów późnego antyku. Największe jednak znaczenie zyskała razem z pojawienie się gotyckiej architektury, w tym także czasie osiąga mistrzowski poziom wykonania. Gotyckie witraże były ściśle związane z kościołem i funkcją jaką w nim miały pełnić.

Najstarsze witraże w Polsce pochodzą z XII wieku, zaś w wieku XIII głównym ośrodkiem witrażownictwa był Kraków

Najwcześniejsze witraże z terenu Polski pochodzą z XII wieku a ich fragmenty zostały znalezione w Kruszwicy, Poznaniu, Kaliszu, Tyńcu i Wrocławiu. W wieku XIII najważniejszym ośrodkiem witrażowym był Kraków gdzie do dziś zachowały się najstarsze przykłady pochodzące z klasztoru dominikanów: scena Ukrzyżowania oraz przedstawienia świętych Augustyna i Stanisława. Ze względu na rozpoznawalne elementy stylu np. zygzakowatego są łączone z witrażownictwem austriackim końca XIII wieku. Z roku około 1320 pochodzi kwatera z przedstawieniem Matki Boskiej z Dzieciątkiem, oparta o wzory sieneńskie. W witrażach prezbiterium kościoła Mariackiego można odnaleźć wpływy włoskie i południowych Niemiec.
Wraz z przemijaniem gotyku i pojawieniem się idei renesansu zmniejsza się też znaczenie witrażu w architekturze, aż do całkowitego prawie ich zaniku na przełomie renesansu i baroku.

Na przełomie XIX i XX wieku sztuka witrażownictwa odradza się na nowo

Sztuka witrażownictwa odradza się na nowo na przełomie XIX i XX w. wraz z pojawieniem się zainteresowań historią - styl neogotycki - a może przede wszystkim wraz z nowym stylem dekoracyjnym, jakim była secesja. Witraż występuje nie tylko w budowlach sakralnych, ale także świeckich, i staje się nierozłącznym elementem dekoracji architektonicznej. Najwspanialszymi przykładami secesyjnych witraży sakralnych w Polsce są bez wątpienia dzieła Stanisława Wyspiańskiego, znajdujące się w kościele Franciszkanów w Krakowie.
Drugim ważnym elementem, który wpłynął na ponowny rozwój tej sztuki, było wynalezienie przez Edwarda Chance techniki wykonywania nowego gatunku szkła, podobnego do dawnych szkieł witrażowych i zawierającego pęcherzyki powietrza w swej masie - tzw. szkła „antycznego”. Wraz z rozwojem techniki zaczęto produkować tzw. szkło „katedralne”, charakteryzujące się fakturowymi liniami powierzchni oraz zawierające większe i rzadziej rozmieszczone pęcherzyki powietrza.

Fot. 2 Bazylika Franciszkanów w Krakowie, witraż autorstwa Stanisława WyspianskiegoFot. 2 Bazylika Franciszkanów w Krakowie, witraż autorstwa Stanisława Wyspianskiego
Odrodzeniu sztuki witrażowej sprzyjał rozwój techniki i wynalezienie nowych rodzajów szkła witrażowego: antycznego, katedralnego i najbardziej znanego szkła opalowego i marmurkowego stosowanego przez Louisa Comforta
Tiffany'ego

W latach 90. XIX wieku w produkcji szkła zastosowano związki fosforu i w efekcie uzyskano szkło opalowe o różnorodnych barwach. „Marmurek” natomiast był niejednorodną kolorystycznie odmianą szkła opalowego, a ten rodzaj szkieł stosowali artyści okresu secesji. Najsłynniejsze wyroby tego okresu należą do dzieł Louisa Comforta Tiffany'ego ze Stanów Zjednoczonych.

W Europie pierwsze witraże z tego rodzaju szkła zaczęła produkować monachijska firma Carla Ule, ale także na Śląsku istniało wiele wysokiej rangi pracowni witrażownictwa, wykorzystujących szkła z hut znajdujących się na tym terenie, których w II połowie XIX wieku było aż 105. Niestety, obecnie żadna z hut śląskich nie wytwarza szkła witrażowego.

W 1864 roku powstaje we Wrocławiu, pierwsza na Śląsku, pracownia witrażownictwa założona przez Adolpha Seilera

Pierwsza na terenie Śląska pracownia została założona we Wrocławiu przez Adolpha Seilera w 1864 roku, była to największa i najbardziej znana pracownia na Śląsku. Kilka lat później, w roku 1890, powstała w mieście druga co do wielkości pracownia, założona przez Adalberta Rednera.
W latach międzywojennych najlepsza pracownia Śląska została założona w Pieńsku przez wybitnego artystę w obróbce szkła i witraży Richarda Susmutha.
Podczas II wojny światowej wiele wspaniałych dzieł witrażownictwa zostało zniszczonych.
To czego nie zniszczyła wojna, często ulegało dewastacji zaraz po wojnie. W okresie przesiedleń i całkowitego chaosu na terenach "odzyskanych" nie było ani czasu, ani możliwości by sprawdzać i zabezpieczać zachowane dzieła witrażowe. Dopiero w okresie odbudowy miast część zachowanych dzieł była oddawana do renowacji, cześć usuwana lub zastępowana nowymi.

Fot. 3 Witraż z kościoła Maksymiliana Kolbe we WrocławiuFot. 3 Witraż z kościoła Maksymiliana Kolbe we Wrocławiu

Techniki witrażowe

W technice witrażowej podobraziem jak i tworzywem malarskim jest szkło, które może być barwione w masie lub powłokowo. Skład chemiczny i sposób wykonania, jest różny zależnie od miejsca i czasu, w którym dany witraż powstał. Jednak można podzielić je na kilka podstawowych grup, charakteryzujących się: różną grubością, gładkością, zawartością pęcherzyków powietrza oraz sposobem wykonania.

Rodzaje szkła barwionego w masie

Najpowszechniej stosowane i znane już od średniowieczna są szkła barwione w masie przez zastosowanie różnego rodzaju tlenków metali oraz ich soli. Różne barwy uzyskuje się przez zastosowanie odpowiednich związków chemicznych np. związki siarki z żelazem, chlorek srebra, tlenki manganu, związki miedź, złota, kobaltu, itd.

Te najstarsze charakteryzowały się nierówną i chropowatą powierzchnią z licznymi pęcherzykami powietrza we wnętrzu oraz skazami, o zróżnicowanej grubości. Cechy te powodowały różnice w załamywaniu przenikającego światła a zarazem ożywienie witraża co wzmacniało jego walory artystyczne.
Szkło antyczne wyprodukowane w Anglii w 1855 roku, a dokładniej było to ponowne odkrycie dawnej techniki barwienia szkła. Charakteryzowała tymi samymi cechami co szkło średniowieczne.
Następnie w drugiej połowie XIX , zaczęto wytwarzać w Niemczech szkło katedralne. Tak jak dwa pozostałe rodzaje, charakteryzuje się nierówną powierzchnią i różną grubością, jest szorstkie i mocne, o mniejszej lub większej nieprzezroczystości, jednak nie uzyskuje tak wysokich walorów artystycznych.
Wielkim przełomem było wynalezienie, pod koniec XIX wieku, nowej techniki produkcji szkła opalowego i marmurkowego. Zastosowanie związków fosforu pozwoliło na otrzymanie półprzezroczystego szkła o fakturowej powierzchni i niejednorodnego kolorystycznie.

Fot. 4 Witraż z jednej z wrocławskich kamienic, obecnie w Muzeum ArchitekturyFot. 4 Witraż z jednej z wrocławskich kamienic, obecnie w Muzeum Architektury
Szkła powłokowe

Szkło powłokowe, wykonywane było już w XII wieku. Wytwarzane poprzez nakładanie dwóch lub większej ilość warstw szkła, przy czym pierwsza jest bezbarwna i pokryta jest cieńszą warstwą barwioną. W epoce średniowiecza, wykonywano takie szkła w kolorach: czerwonym, niebieskim, zielonym i fioletowym. Obecnie możliwe jest uzyskanie tą metodą każdej barwy. Bardzo ważną cechą szkła tego typu jest możliwość uzyskiwania subtelnych odcieni i deseni.

Farby

Do malowania powierzchni szkła witrażowego stosuje się jedynie dwie farby zasadnicze: czarną konturówkę oraz patynę malarską czyli żółtą farbę z chlorku srebra.
Konturówka służy do wykonywania konturów i detali takich jak: twarze, ornamenty itp., ma kolor od ciemnobrunatnej do ciemnoszarej i może być stosowana kryjąco, półkryjąco lub laserunkowo. Sporządzana jest z tlenku żelaza lub miedzi, zmielonego, łatwo topliwego szkła oraz spoiwa, którym zazwyczaj jest guma arabska.
Żółta farba charakteryzuje się przeźroczystością o dużej przejrzystości. Stosowana jedynie laserunkowo i służy do zmniejszenia przejrzystość szkła w określonych miejscach. Zależnie od zawartości chlorku srebra, grubości nałożonego laserunku oraz temperatury wypału może mieć ona barwę od cytrynowożółtej do czerwonej. Przy odpowiednim kącie i kolorze padającego światła (np. Zachodzace słońce) daje wrażenie metalicznego złota.

 

 

Fot. 5 Kawiarnia Kalambur - witraż środkowy detalFot. 5 Kawiarnia Kalambur - witraż środkowy detal
Etapy powstawania witraży

Tworzenie witrażu jest ciężką i żmudną pracą, składająca się z kilku etapów. Na początku powstaje projekt – tak jak w przypadku każdego innego dzieła sztuki, artysta tworzy projekt pracy, w którym zostaje zaplanowana kompozycja barwna oraz kształt konstrukcji ołowianej i szybek. Po akceptacji przez zleceniodawcę zostaje wykonany model wielkości naturalnej oraz w kształcie otworu okiennego
Następnie zachodzi obróbka szkła – w średniowieczu projektant był jednocześnie wykonawcą dzieła, później uległo to zmianie i projekt trafia do zespołu ludzi zajmujących się jego wykonaniem. Najważniejszym ich zadaniem jest dobór odpowiednio zabarwionego szkła, który jest następnie wycinany do odpowiednich kształtów i rozmiarów z zachowaniem „marginesu” tak aby można było umieścić poszczególne elementy w ołowianych ramach.
Na gotowe szklane fragmenty są nakładane farby, czyli nanoszone są kontury, modelunek oraz patyna zgodnie z projektem. Takie efekty malarskie jak cień jest uzyskiwany dzięki silniejszemu kryciu konturówką, zaś jej usunięcie z odpowiednich partii pozwala na uzyskanie efektów światła, po całkowitym wyschnięciu farb witraż jest jeszcze raz wypalany aby doszło do utrwalenia naniesionych barwników
Ostatnim etapem prac jest oprawienie szybek w ołowiane kontury, które w miejscu połączeń spajane są cyną bądź materiałem lutowniczym
Tak przygotowany witraż może zostać wstawiony w kwatery okienne.

W kolejnych częściach artykułu poświęconego wrocławskiemu witrażowi, chcielibyśmy pokazać Państwo wybrane obiekty z dekoracjami witrażowymi - tymi starymi, które przetrwały wojnę i tymi bardziej współczesnymi.

Joanna Kobylińska

 

 

Witraż Wrocławski, cz. I - obiekty sakralne

Witraż Wrocławski cz. II. Witraże we współczesnym kościele

 

 

Źródła:
Magda Ławicka Zapomniana Pracowani. Wrocławski Instytut Witrażowy Adolpha Seilera (1846 – 1945), 2002 rok.
Maria Rzepińska, Historia koloru w dziejach malarstwa europejskiego, 1989.
Witraże w obiektach zabytkowych, red. Joanna Budyn-Kamykowska. 2009.

Zdjęcia:
Fot. 1 Witraż ze św. Stanislawem z końca XIII wieku.
Fot. 2 Bazylika Franciszkanów w Krakowie, witraż autorstwa Stanisława Wyspianskiego, zdjęcie Joanna Kobylińska.
Fot. 3 Witraż z kościoła Maksymiliana Kolbe we Wrocławiu, zdjęcie Joanna Kobylińska.
Fot. 4 Fot. 4 Witraż z jednej z wrocławskich kamienic, obecnie w Muzeum Architektury.
Fot. 5 Kawiarnia Kalambur - witraż środkowy detal, zdjęcie Joanna Kobylińska.