Kościół Michała Archanioła na Muchoborze Wielkim cz. II

Średniowieczne i renesansowe freski i ich symboliczna wymowy

Kościół Michała Archanioła na Muchoborze Wielkim jest niezwykłym obiektem na mapie wrocławskich kościołów, nie tylko ze względu na jego architekturę lecz również historię.
W cyklu poświęconemu tej świątyni chcemy pokazać Państwu, że nawet nieduże obiekty sakralne, znajdujące się na uboczu mogą nas zaskoczyć.

Fot. 1 Kościół Michała Archanioła - dawne prezbiterium obecnie kaplica bocznaFot. 1 Kościół Michała Archanioła - dawne prezbiterium obecnie kaplica boczna
Pierwotnie był to niewielki kościółek gotycki, jednonawowy, ze spiralnie skręconym filarem umiejscowionym w centrum korpusu.
Dopiero w latach 1912-1916 kościół został rozbudowany od strony południowej. Nowa część usytuowana została prostopadle do do obiektu i powtarzała jego dotychczasową formę.

Wnętrze kościoła kryje gotycki fresk Madonny Apokaliptycznej

Wnętrze średniowiecznej części kościoła zdobią dwie grupy polichromii, które pochodzą z różnych okresów. Pierwsza z nich powstała prawdopodobnie na początku XVI wieku, usytuowana na ścianie północnej nawy, składa się z dwóch fresków: jeden jest pomiędzy dwoma oknami i przedstawia Madonnę Apokaliptyczną ze świętymi, drugi zaś znajduje sie pod oknem. Fresk w nawie to przedstawienie Madonny stojącej na sierpie księżyca z dzieciątkiem na ręku, otoczoną promienistą mandrolą tzw. Madonna Apokaliptyczna. Po jej lewej stronie widnieją wizerunki świętych Katarzyny, z mieczem w dłoni i św. Małgorzaty przebijającej krzyżem smoka leżącego u stóp. Po stronie prawej znajdują się przedstawienia św. Barbary trzymającej w dłoniach wieżę, obok niej, po stronie zewnętrznej, ukazana została św. Dorota, której atrybutami są bukiet kwiatów oraz kosz z owocami, który podaje jej dziecko w białej szacie i aureoli (według legendy przed samą egzekucją pojawiło się dziecko, które wręczyło męczenniczce kosz pełen jabłek i róż).

Pod oknem po stronie lewej, znajduje się drugi fresk przedstawiający św. Wacława w zbroi i koronie. W prawej dłoni trzyma chorągiew - co ciekawe jest ona tak długa, że wychodzi poza obramienie sceny. W ręku lewym trzyma tarczę z widniejącym na niej orłem. Obok niego stoi św. Stanisława w stroju biskupim z pastorałem w lewej oraz książką w prawej ręce; u jego stóp widnieje niewielka postać Piotrowina. Na jednej ze ścian wnęki okiennej, przy której znajduje się fresk ze świętymi, został namalowany jeszcze jedno przedstawienie, ukazujący pagórkowaty krajobraz z kilkoma drzewami w tle i postacią jadącą konno.

Fot. 2 Madonna Apokaliptyczna w otoczeniu świętych dziewicFot. 2 Madonna Apokaliptyczna w otoczeniu świętych dziewic

Wyraźne podobieństwa fresków z kościoła Michała Archanioła na Muchoborze Wielkim do polichromii kaplicy Mariackiej kościoła św. Jerzego w Ziębicach obrazujących Madonnę Apokaliptyczną pozwalają je datować na około 1500 rok. Podobne Madonny Apokaliptyczne znajdują się także w kościołach w Sierotach i Tymowej.

Fot. 3 renesansowy fresk na sklepieniu dawnego prezbiteriumFot. 3 renesansowy fresk na sklepieniu dawnego prezbiterium
Kontrreformacyjne freski z XVII wieku

Druga grupa malowideł została wykonana później, w 1605 roku, na sklepieniu dawnego prezbiterium. W dwóch polach centralnych wydzielonych przez żebra sklepienia przedstawione zostały: Koronacja Najświętszej Marii Panny przez Trójcę Świętą oraz św. Michał Archanioł pokonujący szatana. W polach bocznych umieszczono sześć kartuszy herbowych należących do: biskupstwa wrocławskiego, kanonika Andrzeja Klimanna (proboszcza kościoła św. Mikołaja na Szczepinie w latach 1595-1618, pod zwierzchnictwem którego znajdował się kościół Michała Archanioła), dziekana kapituły katedralnej Juliusza Landusa (1601-1605), archidiakona Baltazara Neandera (1600-1619) i kanonika Mikołaja Tinzmanna (1600-1616). Przynależności szóstego kartusza herbowego nie została ustalona. Ostatnim elementem tej grupy polichromii jest postać mnicha znajdująca się na południowej ścianie opatrzona napisem Memento mori.

Bardzo istotny jest fakt, że w czasie gdy na terenie Wrocławia w kościołach miejskich odbywały się msze ewangelickie, tylko niewielka część obiektów sakralnych, tak naprawdę tylko te, które podlegały bezpośrednio pod kapitułę katedralną pozostała katolicka, takim przykładem jest właśnie kościół Michała Archanioła.

W tym niewielkim katolickim kościółku w podwrocławskiej wsi została wykonana na sklepieniu prezbiterium polichromia, której wysoki poziom artystyczny oraz wymowa ikonograficzna nie powinny zostać niezauważone i nieopisane.

W sensie ideologicznym stanowią one kontynuację wykonanych wcześniej – w późnym średniowieczu – fresków przedstawiających Marię w otoczeniu czterech świętych: Katarzyny, Małgorzaty, Jadwigi i Barbary. Te XV wieczne freski związane były z pierwszą istotną falą kultu maryjnego w kościele katolickim, o antyhusyckim podłożu. Powstały w tym czasie liczne przedstawienia Marii Apokaliptycznej, Marii Królowej Niebios oraz Matki Boskiej Zwycięskiej. Były to głównie retabula ołtarzowe, lecz także polichromie. Rola Matki Boskiej w Kościele katolickim wzrasta wraz z coraz bardziej nasilającą się reformacją.

Maria – Ecclesia – Sponsa - autogloryfikacja kościoła katolickiego

Fresk Koronacja Marii Panny w kościele św. Michała Archanioła, pomimo prostej kompozycji jest typowym przykładem przedstawień Maria – Ecclesia – Sponsa, będącym świadomą autogloryfikacją kościoła katolickiego, wybranego przez Boga tak, jak wybrana została Maria.
Antyprotestancka wymowa jest jeszcze silniejsza w drugim fresku, przedstawiającym postać św. Michała Archanioła pokonującego szatana. Teoforyczne jego imię hebrajskie brzmi QUIS UT DEUS – Któż jak Bóg, zaś święto swoje obchodzi 29 września. Postać św. Michała Archanioła kilkakrotnie pojawia się w Biblii, najważniejszy fragment pochodzi z Apokalipsy św. Jana.

Fot. 4 Fresk Koronacja Marii przez Trójcę świętąFot. 4 Fresk Koronacja Marii przez Trójcę świętą

Princeps militiae caelestis

Św. Michał Archanioł z muchoborskich fresków jest typowym przedstawieniem princeps militiae caelestis, pogromcą szatana i opiekunem jedynego prawowitego Kościoła chrześcijańskiego, czyli katolickiego. W zbroi rzymskiego rycerza wznosi do góry miecz, zaś u jego stóp znajduje się pokonany szatan.

Rozpatrując obie sceny razem, zyskują one znaczenie swoistego katolickiego manifestu i antyprotestanckiej deklaracji ideowej. Św. Michał Archanioł odnosi tryumf nad szatanem, którego przedstawienia w ówczesnym czasie symbolizowały nie tylko ogólne zło zagrażające duszy człowieczej, lecz także realnych wrogów, utożsamianych z ewangelikami. Zostają oni jednak pokonani, przez sprawiedliwego obrońcę - nie tylko Marii, jak zostało opisane to w Apokalipsie św. Jana, lecz całego Kościoła. Matka Boża, będąca odzwierciedleniem Kościoła, dzięki swej czystości, ufności oraz oddaniu Bogu została ukoronowana przez Trójcę Świętą, tak też i Kościół katolicki, podążając jej śladami, osiąga zwycięstwo nad innymi wyznaniami chrześcijańskimi.

Fot. 5 Fresk Michała ArchaniołFot. 5 Fresk Michała Archanioł

Dopełnieniem dekoracji freskowej był ołtarz główny z obrazem przedstawiającym św. Michała Archanioła, ufundowany w roku 1648 przez archiprezbitera i kanonika kolegiaty Grobu Pańskiego w Legnicy Johanna Christophera Reusnera z Ołomuńca, który był jednocześnie proboszczem kościoła św. Mikołaja na Szczepinie, w związku z czym sprawował także opiekę nad należącym do jego parafii kościołem św. Michała Archanioła na Muchoborze.

Fot. 6 kartusze herboweFot. 6 kartusze herbowe

Fot. 7 Kartusze herboweFot. 7 Kartusze herbowe

Z ołtarza zachował się jedynie obraz wykonany przez anonimowego malarza wrocławskiego. Obecnie znajdujący się na ścianie zachodniej, powyżej drzwi prowadzących do kruchty pod wieżą. Powstał na podstawie ryciny Johana I Sadelera przedstawiającej Sąd Ostateczny, wykonanej według wzoru kremońskiego malarza Antonia Marii Vianiego. Wrocławski artysta dokonał pewnych zmian: postacie Trójcy Świętej zostały pomniejszone i oddalone, zaś postać św. Michała Archanioła powiększona w stosunku do pierwowzoru, dzięki czemu stała się centralnym i najważniejszym elementem kompozycji. Dzięki zmianom dokonanym przez anonimowego artystę scena Sądu Ostatecznego zmieniła się w obraz walecznego Archanioła, pogromce zła i herezji, wzmacniając tym samym wymowę fresków znajdujących się na sklepieniu prezbiterium.

Sztuka była jednym z oręży wykorzystywanym podczas walk reformacji i kontrreformacji. Poprzez przepych wnętrz sakralnych, bogate w symbolikę przedstawienia kościół katolicki starał się wzmocnić swoją pozycję i przyciągnąć wiernych.
Kościół Michała Archanioła ukazuje, że walka o ich duszę odbywała się nawet w niewielkich obiektach.

tekst i zdjęcia: Joanna Kobylińska

Kościół Michała Archanioła na Muchoborze Wielkim, cz. I

Źródła:
Zygmunt Antkowiak; Kościoły Wrocławia; Muzeum Archidiecezjalne Wrocław 1991,
Czechowicz Bogusław, Kościół Michała Archanioła we Wrocławiu – Muchoborze Wielkim, [w:] Ars Lucrum Nostrum, Prace z zakresu sztuki i kultury, Wrocław 2008,
Degen Kurt; Die Bau- und Kunstdenkmaler des Landkreises Breslau; Frankhfurt 1965
Harasimowicz Jan, Encyklopedia Wrocławia, Wrocław 2000, s. 408
Jan Harasimowicz, Treści i funkcje ideowe sztuki Śląskiej reformacji 1520-1650, Wrocław 1986
Jan Harasimowicz, Rola sztuki w religijnych i społecznych konfliktach wieku reformacji na Śląsku, Rocznik Historii Sztuki, 18(1990),
Karłowska-Kamzowa Alicja; Gotyckie malarstwo ścienne w Polsce; Poznań 1984
Piotr Oszczanowski, Renesans, [w:] Op nederlandse manier. Inspiracje niderlandzkie na Śląsku w XV-XVIII w., Mateusz Kapustka, Piotr Oszczanowski, Andrzej Kozieł, Legnica 2001.

Zdjęcia:
Fot. 1 Kościół Michała Archanioła - dawne prezbiterium, obecnie kaplica boczna
Fot. 2 Kościół Michała Archanioła - średniowieczny fresk Madoona Apokaliptyczna ze świętymi dziewicami
Fot. 3 Kościół Michala Archanioła - fresk na sklepieniu dawnego prezbiterium
Fot. 4 Kościół Michała Archanioła - renesansowy fresk Koronacja Marii przez trócję świętą
Fot. 5 Kościół Michala Archanioła - renesansowy fresk - Michal Archanioł
Fot. 6 Kościół Michala Archanioła - fresk z kartuszami herbowymi
Fot. 7 Kościół Michala Archanioła - freski z kartuszami herbowymi