Czas na Architekturę! Trwa odbudowa powojennego Wrocławia… - Awangarda Wrocławska, cz. IV

Pod koniec II Wojny Światowej, podczas walk o Festung Breslau w 1945 roku Wrocław zostaje bardzo zniszczony. Stolicę Dolnego Śląska spotykał podobny los, co inne, większe miasta europejskie, takie jak: Rotterdam, Stalingrad, Drezno, a także Warszawa. To właśnie Warszawa była po wojnie najważniejsza, to ją odbudowywano przede wszystkim z materiałów, z zachowanych, wrocławskich budynków. Architekci, którzy wówczas zaczynają przekształcać zrabowane i zniszczone miasto, skupiają się przede wszystkim na odbudowie bądź budowie historyzujących kamieniczek, a powstałe po wojnie wrocławskie pustkowie pozostaje bez zmian.

Fot. 1 Osiedle przy Placu Grunwaldzkim, Jadwiga Grabowska-HawrylakFot. 1 Osiedle przy Placu Grunwaldzkim, Jadwiga Grabowska-Hawrylak
Jedną z nieco odmiennych architektów jest Jadwiga Grabowska-Hawrylak. W 1956 roku przedstawia Komisji Oceny Projektów Inwestycyjnych plany, które w niczym nie przypominają wszechobecnego socrealizmu. Pomimo sprzeciwu i wielu niechętnych opinii udaje się jej wprowadzić w życie i zrealizować swoje projekty (między innymi budynek szkoły podstawowej na Podwalu). To właśnie dzięki niej powojenny Wrocław może szczycić się wieżowcem, jakim staje się, zbudowany przez architektkę, Dom Naukowca przy placu Grunwaldzkim czy pierwszym w Polsce budynkiem wielorodzinnym z dwukondygnacyjnymi mieszkaniami, który powstaje przy ulicy Kołłątaja. Natomiast światową sławę przynosi jej projekt i realizacja osiedla przy Placu Grunwaldzkim, przez mieszkańców Wrocławia określanym jako Polski Manhattan czy ironicznie sedesowce, które to trafia do Atlasu architektury i urbanistyki XX wieku wydawnictwa Phaidon.

Igloo we wrocławskiej dzielnicy willowej

Podobną drogą, co Jadwiga Grabowska-Hawrylak, podąża Witold Lipiński. Niegdyś bohater wojenny, na początku lat sześćdziesiątych XX wieku buduje niezwykły dom, który wprawia w zdumienie. W dzielnicy willowej na wrocławskiej Wielkiej Wyspie powstaje Igloo. Nazwa budynku odnosi się do kształtu bryły, którą Lipiński opisuje we wniosku o pozwolenie na budowę jako coś w rodzaju eksperymentu. Ważnym aspektem jest tu proces budowy tego domu, bowiem Lipiński konstruuje go z odzyskanych materiałów ze zniszczonego miasta, takich jak: cegły pochodzące z rozbiórek czy pień drzewa z wycinki z parku Szczytnickiego, z którego tworzone są schody wewnętrzne.

Fot. 2 Dom Igloo - Witolda LipińskiegoFot. 2 Dom Igloo - Witolda Lipińskiego
Architektura, jaką w tym czasie posługuje się Lipiński ma ścisły związek z krajobrazem. Stara się on wtapiać swoje projekty w topografię miasta. Głównym celem jego realizacji jest energooszczędność i użyteczność. Wiele jego projektów zostaje uznanych za uniwersalne i choć z pozoru przypominają obiekty pozaziemskie idealnie komponują się z otaczającym krajobrazem.

Do grupy architektów, którzy w powojennych Wrocławiu starali się stworzyć projekty oryginalne i nietypowe, dołącza również Krzysztof Meisner. W zasadzie nie można go nazwać architektem, a raczej projektantem nowych rozwiązań urbanistycznych i form przemysłowych. Jego szkice, choć w istocie nie są projektami, wzbudzają ciekawość i stają się czymś na kształt awangardowych wizji. W jego projektach można odnaleźć miedzy innymi unoszące się nad naszymi głowami osiedla podwieszone na sterowcach, w których to robotnicy noszą egzoszkielety. W szkicach tych Meisner prawdopodobnie stara się stworzyć świat utopijny, który ma być czymś w rodzaju ucieczki przed ujednoliconym po wojnie krajobrazie miasta.

Fot. 3 Miasto zawieszone na sputnikach Krzysztof MeisnerFot. 3 Miasto zawieszone na sputnikach Krzysztof Meisner
Modernistyczny Projekt Terra-X

Poprzez tego typu pomysły, rozwój architektury we Wrocławiu nabiera co raz szybszego tempa. Projekty, które powstają mają w sobie coś z awangardowego szaleństwa, ale i modernistycznej próby ucieczki od starego i stworzenia całkiem nowego środowiska i społeczeństwa.

W 1973 roku Stefan Müller przedstawia projekt struktury geodezyjnej, która ma pokrywać całą kulę ziemską.

Docelowo miała mieć ona formę przestrzennej siatki, znajdującej się ponad 2000 metrów nad poziomem morza. Wizja Müllera miała stać się właśnie czymś na kształt nowego środowiska dla ludzi. Projekt ten nosi nazwę Terra-X i dzieli się na trzy tak zwane strefy życia. Pierwszą z nich jest strefa życia, która obejmuje: układy komunikacji ziemskiej i międzyplanetarne, budynki mieszkalne, prace, usługi, a także kulturę i sztukę. Strefa druga to strefa ludyzmu, gdzie człowiek oddaje się rekreacji, wypoczynkowi, ale także oddana jest ona rolnictwu. Natomiast strefa trzecia, to strefa wytwarzania, w której produkuje się towary, energię, ale też odbywa się w niej utylizacja i przetwarzanie odpadów. Strefa ta powinna znajdować się pod ziemią i być obsługiwana przez komputery.

Projekt Terry-X staje się dla Müllera bodźcem do rozmów i rozważań nad współczesną architekturą. Poprzez ten projekt dochodzi stworzenia idei Międzynarodowych Wystaw Architektury Intencjonalnej Terra, która przekształca się w jedno z ciekawszych działań artystycznych w powojennych Wrocławiu dotyczących architektury. Wydarzenie to odbywa się dwukrotnie.

Fot. 4 Projekt Terra-XFot. 4 Projekt Terra-X
Po raz pierwszy ma to miejsce w 1975 roku w ramach Kongresu Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Sztuki, drugi natomiast odbywa się w 1981 roku, jako jedno z wydarzeń towarzyszących XIV Światowemu Kongresowi Międzynarodowej Unii Architektów.

Obydwie wystawy odbywają się w Muzeum Architektury we Wrocławiu. Müller do udziału w tych wydarzeń zaprasza architektów zarówno polskich jak i zagranicznych. Jedno z głównych założeń to brak jakiejkolwiek selekcji zgłaszanych prac, przez co wystawiane są wszystkie nadesłane projekty. Muller przede wszystkim stara się uzyskać, od zaproszonych do udziału w wystawach artystów, odpowiedzi na pytania odnośnie architektury i urbanistyki, środowiska naturalnego i biologicznego, a jego zderzenia z procesem urbanizacji. Wzięli w nich udział między innymi: Hanna Adamczewska, Kazimierz Wejchert, Włodzimierz Borowski, Tomasz Osiński, Constantinos A. Doxiadis, Yona Friedman, Superstudio, Oskar Hansen, Jadwiga Grabowska-Hawrylak, Arata Isozaki, Renzo Piano, Richard Rogers, Jerzy Rosołowicz, Aldo Rossi, Paolo Soleri, Minoru Takeyama, Tadao Ando, Henryk Buszko, Aleksander Franta, Zdzisław Jurkiewicz, Alison i Peter Smithsonowie, Rem Koolhaas, Elia Zenghelis, Aleksander Wallis.
Dzięki zaangażowaniu uczestników, a także nowatorskim pomysłom Mullera, obie wystawy stały się ważnymi wydarzeniami dla powojennego Wrocławia.

Omówione powyżej projekty architektoniczne, wciąż istnieją w strukturze miasta choć bardzo często, nie zdajemy sobie sprawy, że stanowiły i wciąż stanowią ważny element na mapie modernizmu w Polsce a również za granicą. Może warto przystanąć na chwilę i popatrzeć na nie jeszcze raz z całkiem innej perspektywy – perspektywy czasów, w których powstwały.

Izabela Bednarek

Zaczyna się we Wrocławiu – Awangarda Wrocławska, cz. I

Zaczyna się we Wrocławiu – Awangarda Wrocławska, cz. II

Rozgłos via negativa Jerzego Grotowskiego - Awangarda Wrocławska, cz. III

Od teatru po film - Awangarda Wrocławska, cz. V

Wrocław miejscem narodzin polskiego konceptualizmu i ruchu poezji konkretnej - Awangarda wrocławska, cz. VI

 

Źródła:
Dzikie pola. Historia awangardowego Wrocławia. Przewodnik, pod red. Doroty Monkie­wicz; autorzy: Olga Tokarczuk, Klaus Bachmann, Małgorzata Dawidek Gryglicka, Michał Duda, Jolanta Gromadzka, Anka Herbut, Agata Jakubowska, Anna Markowska, Anna Mituś, Magda Piekarska, Paweł Piotrowicz, Piotr Stasiowski, Mirosław Ratajczak, Sylwia Serafino­wicz, Joanna Stembalska, Łukasz Wojciechowski, Warszawa 2015r.,

Zdjęcia:
Fot.1 Osiedle przy Placu Grunwaldzkim, Jadwiga Grabowska-Hawrylak, http://wroclaw.fotopolska.eu/Wroclaw/b9005,Zespol_budynkow_mieszkalno-uslugowych_Manhattan.html?f=47982-foto
Fot.2 Dom Igloo Witolda Lipińskiego,
http://wroclaw.fotopolska.eu/Wroclaw/b15529,Moniuszki_33_Igloo_-_dom_wlasny_arch_Witolda_Lipinskiego.html?f=47970-foto
Fot.3 Miasto zawieszone na sputnikach, Krzysztof Meisner, http://www.niepokoje.files.wordpress.com,
Fot.4 Projekt Terra-X, Stefan Muller, http://www.wydarzenia.o.pl.