Socrealizm we Wrocławiu

Po zakończeniu II wojny światowej podczas konferencji poczdamskiej w lipcu 1945 roku Śląsk wraz z Wrocławiem przyznano Polsce. Polska w tym czasie, zależna od ZSRR, dysponowała ograniczoną suwerennością i posiadała ustrój niedemokratyczny, który z czasem przybrał postać tzw. socjalizmu realnego. Socjalizm przejął władzę nad sztuką, narzucając jej sztukę socrealistyczną, uznaną przez reżim za najodpowiedniejszą formę przekazu treści zgodnych z założeniami politycznymi. Ideą socrealizmu było polityczne zaangażowanie i czytelność dla wszystkich grup społecznych, zwłaszcza dla proletariatu. Dążono do zlikwidowania dystansu dzielącego człowieka ciężkiej pracy fizycznej od człowieka nauki, kultury czy sztuki. Ważna była rola wychowawcza, która stanowiła czynnik mobilizacji społecznej i walki ideologicznej. W architekturze, socrealizm charakteryzował się nawiązywaniem do form historycznych, fasadowością, ciężkością bryły form architektonicznych oraz nieraz przesadną dekoracyjnością elewacji. Starano się uzyskać czytelność, regularność i zwartość oraz wiązać każdy fragment architektury z całością miasta. W plastyce znamienny był realizm (fotograficzność), jednoznaczność, narracyjność i brak przekształceń, jakie niosły ze sobą koloryzm, kubizm, surrealizm czy abstrakcja. Po wyborach w 1947 roku wyznaczono komisję Kulturalno-Oświatową i odpowiedni wydział KC PPR. Zalecono artystom wybór tematów, wśród których naczelne miejsce zajęli współcześni bohaterowie i mężowie stanu (Bierut, Gomułka, Spychalski, Cyrankiewicz). Oprócz tego proponowano tematy związane z przedstawieniem rewolucyjnych skutków reformy rolnej oraz zerwania kajdan zależności gospodarczej od prywatnego kapitału, czyli popularyzacji upaństwowienia przemysłu. Powoływano się również programowo na narodowe tradycje realizmu, krzewiąc twórczość Jana Matejki, Aleksandra Gierymskiego czy Aleksandra Kotsisa.

Wrocław w czasie wojny mocno ucierpiał i został niemal doszczętnie zniszczony. W pierwszym dziesięcioleciu wykonano olbrzymią pracę burzenia ruin i wywożenia gruzu. Do tego czasu nie podejmowano większych inicjatyw budowlanych. Szczególną aktywizacją w przeobrażaniu miasta i usuwaniu skutków wojny była Wystawa Ziem Odzyskanych i Światowy Kongres Intelektualistów. Wystawa była manifestacją nowoczesnej myśli technicznej i artystycznej, próbą oswojenia społeczeństwa z napierającą nowoczesnością. W związku z wystawą została wybudowana iglica, której autorem był Stanisław Hempel, stając się symbolem Wrocławia dynamicznie dźwigającego się z ruin.

Architektura

Na początku lat pięćdziesiątych gospodarka miasta była obciążona realizacją planu 6-letniego. Początkowo odbudowywano obiekty z okresu romańskiego i gotyckiego - katedra, Ostrów Tumski czy ratusz, ze względu na poszukiwania piastowskich korzeni. Od 1951 roku Przedsiębiorstwo Państwowe Miastoprojekt-Wrocław rozpoczęło prace nad planem ogólnym zagospodarowania przestrzennego, które następnie kontynuowała Pracownia Urbanistyczna Miejskiego Zarządu Architektoniczno-Budowlanego. Powstały projekty reprezentatywnej trasy miejskiej: z dworca głównego do rynku, a stamtąd na Wyspy Odrzańskie, które wówczas już były uporządkowane i w znacznej mierze odbudowane. Dopełnieniem miały być plac Kościuszki (Kościuszkowska Dzielnica Mieszkaniowa) oraz odnowiony rynek z ratuszem. Realizację planu rozpoczęto od uzupełnienia ubytków w zabudowie ulicy Świerczewskiego (obecnie Piłsudskiego), czyli wstawienia plomb, których architektura, zwłaszcza fasad, była zgodna z obowiązującym stylem socrealizmu. Ze względu na duży ruch ulica musiała zostać odciążona dzięki remontowi równoległej ulicy Kościuszki. Nowoczesnym elementem urbanistycznym miał stać się plac Kościuszki. Wiosną 1954 roku prace ruszyły na szeroką skalę. Można było zauważyć dwa kierunki w działalności budowlanej: odbudowa i rekonstrukcja rynku i placu Solnego, natomiast w innych częściach miasta, gdzie ocalały tylko pojedyncze budynki, powstała zupełnie nowa zabudowa, typowa dla okresu realizmu socjalistycznego. Projekt przebudowy placu Kościuszki autorstwa Romana Tunikowskiego, Włodzimierza Janczura i Stanisława Kamockiego z zespołem realizowano w latach 1954-1958. Była to prawdopodobnie pierwsza, tak szeroko zakrojona i konsekwentnie realizowana budowa we Wrocławiu. Założenie jest monumentalnym, nowoczesnym wnętrzem urbanistycznym wpisanym w plac wyznaczony niemal 150 lat temu, powstałym na skrzyżowaniu dwóch ciągów ulicznych, obejmującym również poszerzenie przy ul. Świerczewskiego. Kościuszkowska Dzielnica Mieszkaniowa ukształtowana jest wokół wielkiego prostokąta placu Kościuszki z dwoma ciągami ulic Świdnickiej i Kościuszki na osiach. Wprowadzone podcienia w południowym wylocie ulicy Świdnickiej dążą do zamknięcia placu. W projekt wkomponowano trzy dobrze zachowane i czynne budynki banku, kawiarni Savoy oraz Powszechnego Domu Towarowego. Kościuszkowska Dzielnica Mieszkaniowa przeznaczona była dla 4 tysięcy mieszkańców. Architektura zwartej zabudowy nawiązuje do monumentalnych form architektonicznych banku i kawiarni. Powstało dzieło architektoniczne, którego socjalna treść została uzupełniona lokalną formą. Zamiarem wybudowania KDM-u było wprowadzenie robotników do mieszkań w centralnej części miasta. Zgodnie z regułami socrealizmu monumentalna architektura miała apoteozować zamieszkującą ją klasę robotniczą. Funkcja zabudowy analogiczna była do rozwiązań mieszczańskich, bez nadmiernego zbytku i komfortu. Projektowano średnie mieszkania dla pracujących a na piętrze duże wspólne powierzchnie usługowe. Są to pięciokondygnacyjne budynki na planie wydłużonych prostokątów, wzniesione z cegły, jedynie w konstrukcji stropów wykorzystujące elementy prefabrykowane. Budynki na skrzyżowaniu ulic Świdnickiej i Świerczewskiego nazwano pod arkadami. Wejście do arkad od strony placu wyznaczają dwa pseudoryzality, zwieńczone tralkowymi attykami. Oprócz Kościuszkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej, inną realizacją zespołu mieszkalno-usługowego była przebudowa placu Młodzieżowego, powstałego po wyburzeniu ruin między ulicami Oławską, Świdnicką, Szewską i dzisiejszą Kazimierza Wielkiego. Nowe budynki przy ulicy Świdnickiej 2-8b wzniesiono w latach 1955-56 według projektu Włodzimierza Czerechowskiego, Anny i Jerzego Tarnowskich, Ryszarda Natusiewicza i Ryszarda Jędraka. Przedsięwzięcie nawiązuje skalą, gabarytem i podziałem elewacji do pobliskiej, zabytkowej architektury rynku. Wlot ulicy Świdnickiej do rynku zaprojektowano jako wydłużony plac. Zespół budynków od rynku do ulicy Ofiar Oświęcimskich nawiązuje do form historycznych, zaś od ulicy Ofiar Oświęcimskich do Kazimierza Wielkiego przybrał formy modernistyczne. Zupełnie różny od wyważonej i powściągliwej w detalu nowej architektury ulicy Świdnickiej jest budynek przy ulicy Świerczewskiego 80-86, wzniesiony w latach 1953-1955 według projektu Witolda Skowronka o architekturze nawiązującej do eklektycznych form XIX i XX wiecznej zabudowy tej ulicy, z zastosowaniem dość bogatej okładziny kamiennej. Od 1954 roku wznoszono oprócz budownictwa mieszkaniowego nieliczne budynki użyteczności publicznej. Zaprojektowano rozbudowę politechniki na terenach odgruzowanych od strony starego gmachu przy Wybrzeżu Wyspiańskiego aż po plac Grunwaldzki. Według projektu Brzozy i Zbigniewa Kupca wzniesiono w 1955 roku dwa główne gmachy przy placu Grunwaldzkim. Jest to zespół budynków Wydziału Budownictwa Lądowego i Elektrycznego Politechniki Wrocławskiej przy placu Grunwaldzkim 9-13. Budynki stanęły na miejscu ewangelickiego kościoła im. Lutra, który został zniszczony w 1945 roku podczas budowy lotniska na pl. Grunwaldzkim. Są to pięciokondygnacyjne, trójskrzydłowe, ceglane gmachy, których elewacje są zwrócone ku sobie, tworząc wewnętrzny, odizolowany od ruchu ulicznego dziedziniec. Założenie domykają skrzydła tylne, zwrócone w stronę ulicy Marii Skłodowskiej-Curie i Józefa Marii Hoene-Wrońskiego. Budynki charakteryzują się monumentalizmem, regularnością i symetrią. Nawiązują do historycznych form, stylistycznie spokrewnionych z KDM. W latach 1949-1953 wzniesiono według projektu Andrzeja Frydeckiego przy współpracy Wrocławskiego Wydziału Architektury gmach Wydziału Mechanicznego przy ulicy Łukasiewicza 7-9. Gmach wzniesiono na planie prostokąta, do którego od strony południowej przylega parterowy pawilon na planie zbliżonym do litery L, w którym mieszczą się laboratoria. Stylistycznie budynki są spokrewnione z architekturą polskiego modernizmu lat trzydziestych, stanowiąc odosobniony przypadek w czasach dominacji realizmu socjalistycznego. W 1956 roku odbyła się Ogólnopolska Narada Architektów, która zapoczątkowała rewizję poglądów architektonicznych i zmieniła kierunek rozwoju architektury. Od tego momentu rozpoczął się okres nowoczesności, pojmowanej racjonalnie, wymagającej od architektury jakości formy, techniki i ekonomiki. Późniejsze prace we Wrocławiu, takie jak plac PKWN (obecnie plac Legionów) czy plac Nowy Targ były pierwszymi przedsięwzięciami architektonicznymi we Wrocławiu, które projektowano już bez uwarunkowań historycznych i formalnych. Były to dzieła w pełni wyzwolone spod wpływów socrealizmu.

Plastyka

Po zakończeniu wojny państwo powoli przejmowało kontrolę nad sztuką, w tym nad malarstwem. W październiku 1948 roku we Wrocławiu powołano przy urzędzie miejskim Referat Propagandy Sztuki, na czele którego stanął Marcin Wójciak. W marcu 1949 roku wprowadzono kontrolę publicznej prezentacji prac. Zanim praca została dopuszczona do wystaw musiała je zatwierdzić tzw. Komisja Artystyczna. Wrocławska uczelnia podlegała silnie scentralizowanej dyspozycji władz. Według ministerialnego postanowienia dotyczącego reformy szkolnictwa artystycznego uczelnia uzyskała status szkoły o charakterze ściśle użytkowym, głównie ze specjalizacjami z zakresu szkła i ceramiki oraz architektury wnętrz. Do nowych warunków łatwiej dostosowali się malarze i rzeźbiarze realiści. Ten okres sowieckiego reżimu trwał do 1952 roku. W rzeczywistości jednak w pracach wrocławskich artystów rzadko dostosowywano się do propagowanego realizmu socjalistycznego. Już co najmniej od początku 1954 roku pojawiły się głosy wśród wrocławskich artystów o przekroczeniu ograniczeń, jakie narzuciła im reguła realizmu socjalistycznego. Rok później zdecydowanie zwrócono się w stronę abstrakcji. Socrealizm panował w Polsce do ok. 1955 roku i trwał zbyt krótko, żeby zająć trwałe miejsce w polskiej sztuce. Koniec tradycji wyznacza okres upadku systemu stalinowskiego, po którym kultywowano model tradycji awangardowej. Wrocławscy plastycy niemal od początku sprzeciwiali się reżimowi sowieckiemu i rzadko powstawały dzieła w stylistyce socrealizmu, jednakże nieliczne przykłady architektury realizmu socjalistycznego na trwałe wpisały się w miejski krajobraz Wrocławia, stanowiąc także jego symbol, jak na przykład iglica przed Halą Ludową.

Marta Swoboda

Źródła:

T. Broniewski, M. Zlat, Sztuka Wrocławia, Wrocław – Warszawa – Kraków 1967.

Z. Świechowski, Wrocław. Jego dzieje i kultura, Warszawa 1978.

M. Bukowski, Wrocław z lat 1945-1952. Zniszczenia i dzieła odbudowy, Warszawa – Wrocław 1985

L. Lachowiecki, T. Markiewicz, M. Paczkowski, Polski socrealizm: antologia publicystyki społeczno-kulturalnej z lat 1948 – 1957, Warszawa 1988.

W. Włodarczyk, Socrealizm, Kraków 1991.

W.J. Molicki, Polskie domy we Wrocławiu [w:] Architekci Wrocławia 1945-1995, red. J. Zasada, A. Zwierzchowski, Wrocław 1996.

J. Harasimowicz, Atlas Architektury Wrocławia, t. 1: Budowle sakralne, świeckie budowle publiczne,  Wrocław 1997.

J. Harasimowicz, Atlas Architektury Wrocławia, t. 2: Budowle mieszkalne, budowle inżynieryjne i przemysłowe, parki, cmentarze, pomniki, Wrocław 1998.

S. Świsłocka-Karwot, Obrazy rozciągnięte w czasie. Środowisko wrocławskie i sztuka w latach 1946-2006 [w:] Wrocław sztuki. Sztuka i środowisko artystyczne we Wrocławiu 1946-2006, red. A. Saj, Wrocław 2006.

http://wroclaw.fotopolska.eu

http://artyzm.com/