Rozgłos via negativa Jerzego Grotowskiego - Awangarda Wrocławska, cz. III

Jerzy Grotowski znany wcześniej ze swojej działalności w Opolu, gdzie objął kierownictwo artystyczne Teatru 13 Rzędów, przenosi się (w tym samym roku co Ludwiński) do Wrocławia wraz z całym zespołem, by kreować nowe koncepcje w sztuce teatralnej.

Już za czasów swojej pracy w Opolu, Jerzy Grotowski przekształca Teatr 13 Rzędów w Teatr Laboratorium.
Nowatorska koncepcja awangardowego teatru opiera się na teorii teatru ubogiego, którą wcześniej publikuje, w książce Ku teatrowi ubogiemu, włoski reżyser teatralny Eugenio Barba. Grotowski zaczyna tworzyć w Opolu teatr całkowicie odmienny od tego, co obowiązywało dotychczas. We Wrocławiu następuje intensywny rozkwit tego, co zostało zapoczątkowane w Opolu. Teatr Laboratorium nie jest teatrem dosłownie, ale czymś na kształt instytutu, który bada sztukę teatralną, a w szczególności sztukę aktora.

Fot. 1 „Dynamika Metamorfozy”, Teatr Laboratorium we WrocławiuFot. 1 „Dynamika Metamorfozy”, Teatr Laboratorium we Wrocławiu
Urzeczywistnienie nowych koncepcji

Teoria, którą Grotowski ucieleśnia w Teatrze Laboratorium, skupia się przede wszystkim na relacji między widzem a aktorem. Te dwie materie stykają się ze sobą we wspólnej przestrzeni, indywidualnej dla każdego przedstawienia teatralnego. By wzmocnić spotkanie aktora z widzem, Grotowski rezygnuje ze wszystkiego, bez czego można się obyć, tworząc teatr. Nie jest on zwolennikiem teatralnego eklektyzmu, tak więc odrzuca wszelką scenografię, rekwizyty i ozdobniki. Jego zdaniem działania te mają służyć pogłębieniu komunikacji, która zachodzi między widzem i aktorem w trakcie trwania spektaklu.

Via negativa

Fot. 2 Antoni Jahołkowski i Ryszard Cieślak podczas ćwiczeń,fot. Fredi GraedlFot. 2 Antoni Jahołkowski i Ryszard Cieślak podczas ćwiczeń,fot. Fredi Graedl
Z czasem Grotowski pozbywa się także i widza, na rzecz jednostkowej pracy z samym aktorem. W pracy z aktorem zależy mu przede wszystkim na wyeliminowaniu blokad. Proces ten nazwał via negativa. Metoda ta polega na pozbywaniu się wewnętrznych przeszkód i testowaniu własnych możliwości. Grotowski w swoim indywidualnym podejściu do aktora stwarza każdemu z osobna sytuacje, które pozwolą im zauważyć momenty, gdzie dochodzi do blokady. Uznaje, że właśnie na tej negatywnej ścieżce człowiek (aktor) może osiągnąć stan metafizyczny. Uważa, iż nie ma jednego sposobu oddychania, śpiewania czy mówienia, stąd jego treningi mają charakter indywidualny. Za cel Grotowski obiera sobie dojście do aktu całkowitego, który pozwoli na przekroczenie stanu połowiczności. W metodzie tej aktor ma odnaleźć w sobie taką kondycję aktorską, która spowoduje zniesienie różnicy między wewnętrznym impulsem i jego zewnętrznym wyrazem, między myślą i ciałem, świadomością i podświadomością, intelektem i afektami.

Fot. 3 Spektakl "Książę niezłomny" we WrocławiuFot. 3 Spektakl "Książę niezłomny" we Wrocławiu
Odzwierciedlenie via negativa w Księciu niezłomnym

W temacie realizowanych sztuk teatralnych działalność Grotowskiego skupia się na tekstach między innymi: Słowackiego, Mickiewicza, Wyspiańskiego, Marlowe'a czy Calderona. To właśnie przy adaptacji dramatu Claderona w przekładzie Słowackiego, dochodzi do najpełniejszej realizacji via negativa w wyniku współpracy Grotowskiego z Ryszardem Cieślakiem. Rola Cieślaka w Księciu niezłomnym staje się odzwierciedleniem tego, do czego dążył Grotowski podczas pracy z aktorem. Wspólną pracę Grotowskiego i Cieślaka nad monologami do spektaklu określa się wówczas jedną z niezwykłych przygód w historii teatru. Metoda Grotowskiego przy udziale i pracy Cieślaka znajduje pełną materializację. Rzec można, że na swój sposób się uwiarygadnia.

Fot. 4 Spektakl "Akropolis"Fot. 4 Spektakl "Akropolis"
Projekty parateatralne i kultura czynna

W latach siedemdziesiątych w koncepcji Grotowskiego dominuje przede wszystkim działanie, dzianie się, a także ruch w przestrzeni, tzw. performatyka. Zaczyna poszerzać granice teatru swoimi projektami parateatralnymi. Podział na widza i aktora ulega całkowitemu rozpadowi, pozostawiając miejsce dla wspólnego obszaru spotkania, jakim staje się kultura czynna. Praktykowanie tej kultury odbywa się poprzesz poszerzenie definicji aktora do sformułowania człowieka działającego. Reżyser zaprzestaje budowania struktur znaków i montażu elementów przedstawienia. Montaż zaczyna być zależnym od samego działającego. Projekty parateatralne Grotowskiego opierają się na aktywnym uczestnictwie w nieograniczonym przestrzenią spektaklu, gdzie wszystko ma płynną formę opartą na improwizacji, a także elementach życia codziennego i przypadkowych zdarzeniach.

Fot. 5 Wystawa Dzikie Pola - sala poświęcona Teatrowi Laboratorium Jerzego GrotowskiegoFot. 5 Wystawa Dzikie Pola - sala poświęcona Teatrowi Laboratorium Jerzego Grotowskiego
Teatr Źródeł

Pod koniec lat siedemdziesiątych projekty Grotowskiego zaczynają przybierać formę bardziej zamkniętą. Bada on w tym czasie techniki rytualne wywodzące się z różnych tradycji źródłowych.
Projekt zwany Teatrem Źródeł skupia transkulturowych uczestników, którzy dążą do działań przywracających nas do źródeł życia, którzy poszukują źródeł technik teatralnych. Poszukiwania te mają charakter etnologiczny i antropologiczny. Grotowski wraz z grupą międzynarodowych uczestników bada rytuały poszczególnych zakątków świata, by odnaleźć to, co je łączy.

Wehikuł czasu ostatnim przystankiem życiowych poszukiwań Grotowskiego

Na początku lat osiemdziesiątych Grotowski wyjeżdża z Wrocławia, a także z Polski. W 1985 roku osiedla się we Włoszech, a od roku 1986 Grotowski poświęca się poszukiwaniom określanym mianem Sztuki jako wehikułu. Ostatni etap działania powiązany jest ze starymi pieśniami. Pełnią one funkcje rytualne, a zdaniem Grotowskiego mają również wpływ na: głowę, serca i ciało działających. Pieśni te mają umożliwić przejście od energii witalnej do energii nieco bardziej subtelnej.
Grotowski prowadzi ten projekt w Workcenter of Jerzy Grotowski w Pontederze we Włoszech. Jego ostatnie działania skupiają się przede wszystkim na dojściu do ostatecznego rozwinięcia idei aktu całkowitego.

Izabela Bednarek

Zaczyna się we Wrocławiu – Awangarda Wrocławska, cz. I

Zaczyna się we Wrocławiu – Awangarda Wrocławska, cz. II

Czas na Architekturę! Trwa odbudowa powojennego Wrocławia… - Awangarda Wrocławska, cz.IV 

Od teatru po film - Awangarda Wrocławska, cz. V

Wrocław miejscem narodzin polskiego konceptualizmu i ruchu poezji konkretnej - Awangarda wrocławska, cz. VI

 

Artykuły powiązane:

"Dzikie Pola" Historia Awangardowego Wrocławia

Dzikie Pola – katalog wystawy

Chciane i „nie chciane” „Ziemie Odzyskane”, cz. I

 

Źródła:
Dzikie pola. Historia awangardowego Wrocławia. Przewodnik, pod red. Doroty Monkiewicz; au­torzy: Olga Tokarczuk, Klaus Bachmann, Małgorzata Dawidek Gryglicka, Michał Duda, Jolanta Gromadzka, Anka Herbut, Agata Jakubowska, Anna Markowska, Anna Mituś, Magda Piekarska, Paweł Piotrowicz, Piotr Stasiowski, Mirosław Ratajczak, Sylwia Serafinowicz, Joanna Stembalska, Łukasz Wojciechowski, Warszawa 2015r.,
Monika Mokrzycka-Pokora, Jerzy Grotowski, [online], dostępny w Internecie: http://www.culture.pl/pl/tworca/jerzy-grotowski.pl [dostęp: 23.08.2015r.],
Instytut im. Jerzego Grotowskiego, Biogram, [online], dostępny w Internecie: http://www.grotowski-institute.art.pl [dostęp: 23.08.2015r],

Zdjęcia:
Fot.1: „Dynamika Metamorfozy”, Teatr Laboratorium we Wrocławiu, http://www.news.o.pl,
Fot.2: Antoni Jahołkowski i Ryszard Cieślak podczas ćwiczeń,fot. Fredi Graedl, Teatr Laborato­rium/Archiwum Instytutu Grotowskiego, http://www.grotowski.pl,
Fot.3: Spektakl "Książę niezłomny" we Wrocławiu, http://www.dokis.pl,
Fot.4: Spektakl "Akropolis", http://www.infoart24.pl,