Wacław Szpakowski – zarys sylwetki, cz.II

Linie rytmiczne Szpakowskiego powstawały w zupełnej izolacji wobec ówczesnego środowiska artystycznego. Teraz jest zliczany do prekursorów sztuki abstrakcyjnej, ale jego spojrzenie na sztukę było wyjątkowe, a inspiracje inne niż u awangardowych twórców. Nie był rewolucjonistą. Nie sprzeciwiał się tradycji europejskiej sztuki wizualnej, O swoich szkicach myślał jak architekt i naukowiec, nie tylko jak artysta. Dzięki temu Szpakowski stworzył dzieło synkretyczne, jednocześnie plastyczne, muzyczne i naukowe.


Opisanie sztuki Szpakowskiego przysparzało wiele trudności badaczom, którzy przygotowywali pierwsze wystawy. Sam autor nazwał Linie rytmiczne bardzo różnie. W rodzinnym gronie na prace Wacława mówiło się żartobliwie ,,wzorki’’. W komentarzu, opublikowanym w ,,Odrze’’ w 1968 roku, można znaleźć określenia, takie jak: pomysły ,,linijne", ,,improwizacje’’, ,,próby doświadczalne z linią prostą’’. Nawet nazwy, których używał, były niejednoznaczne i nieprecyzyjne. Świadczyły o wyjątkowości i nowatorstwie Linii rytmicznych.

Fot. 1 Wacław Szpakowski - "Linie rytmiczne", foto. J. KobylińskaFot. 1 Wacław Szpakowski - "Linie rytmiczne", foto. J. Kobylińska

Odrębność

Ważny, dla zrozumienia koncepcji Linii rytmicznych, jest sposób oglądania dzieła. Szpakowski zalecał uważne śledzenie wzrokiem biegu każdej linii, nie tylko przyglądanie się całości rysunku. Taka metoda patrzenia na szkic, zbliża odbiorcę do wychwycenia treści wewnętrznej – niewidocznego znaczenia, które można zrozumieć tylko podążając tą samą ścieżką, którą rysował wcześniej autor. To odróżnia koncepcję Szpakowskiego od sztuki op-artu, w przypadku której zakładano inny rodzaj percepcji, nakierowanej na ruch. Treść wewnętrzna jest niezgodna z postulatami konstruktywistów z początków XX wieku, którzy odrzucali to, co niematerialne. Czasowy aspekt Linii rytmicznych, ujawniający się przy spokojnej obserwacji linii, odróżnia twórczość Szpakowskiego od sztuki pierwszych abstrakcjonistów. W czasie, gdy twórcy odcinali się od form przedstawiających, Szpakowski wizualizował za pomocą linii prawidłowości zauważone w przyrodzie i wytworach człowieka.

Nowe rozumienie ornamentu

Na początku XX wieku w Polsce zaczęto mówić o designie. Szpakowski ponownie wyłamał się z głównego nurtu. Nie zajmował się nowoczesnymi koncepcjami, lecz czerpał z dorobku kultury antyku. Już przy pierwszym odbiorze dzieła w strukturze Linii rytmicznych zauważalna jest fascynacja greckim meandrem. Szpakowski interesował się teorią i historią ornamentu. Planował nawet napisanie książki na ten temat. W komentarzu do szkiców zdecydowanie odróżnił swojej rysunki od dzieł wyłącznie dekoracyjnych. Linie rytmiczne stanowią zapis nieskończonych rytmów i prawidłowości zauważonych w przyrodzie. Świadczy to o powrocie do antycznego rozumienia znaczenia ornamentu.

Fot. 2 Wacław Szpakowksi - "Linie rytmiczne", foto. J. KobylińskaFot. 2 Wacław Szpakowksi - "Linie rytmiczne", foto. J. Kobylińska

Zachodnia mandala

Janusza Zagrodzki określił technikę Szpakowskiego nowym sposobem opisywania świata. Łączy się to z koncepcją Elżbiety Łubowicz, która zauważyła analogię między Liniami rytmicznymi a tradycją orientalną. Zwróciła uwagę na symboliczny oraz filozoficzny wymiar rysunków Szpakowskiego i nazwała je mandalami zachodu. W pomysłach linijnych widać ślad europejskiej kultury, opozycyjnej wobec teorii wschodnich. Szpakowski ponownie nawiązuje do dziedzictwa antyku: wyobrażenia świata opartego na przeciwieństwach oraz do linearnej koncepcji czasu.

Dzieło synkretyczne

Rytm i powtarzalność elementów to cechy, które umożliwiają myślenie o działach Szpakowskiego w kategoriach matematyki i muzyki. Szpakowski zajmował się tymi dziedzinami, nie tylko w związku z twórczości artystyczną. Jednak niektóre z jego działań były wyraźnym dopełnieniem Linii rytmicznych. Tak było w przypadku improwizacji na skrzypcach. Szpakowski próbował przełożyć swoje rysunki na melodię. Konstruował również dowody matematyczne, tłumaczące naukowo koncepcje pomysłów linijnych. Niestety zapiski nie zachowały się. Zarówno muzyczny, jak i matematyczny aspekt Linii rytmicznych łączą się ze sposobem opisywania świata i myślenia o sztuce.

Fot. 3 Wacław Szpakowksi - "Linie rytmiczne", foto. J. KobylińskaFot. 3 Wacław Szpakowksi - "Linie rytmiczne", foto. J. Kobylińska

Muzyka

Szpakowski sam pisał, że pomysły linijne zbliżają się do twórczości muzycznej.
Jego dzieła odbierane są również jako partytury utworów muzycznych. Doznawanie upływu czasu przy odbiorze dzieła, przypomina odczytywanie zapisu trwającej melodii. Dźwięk interesował Szpakowskiego, nie tylko w muzyce, ale także w przestrzeni natury. W szkicownikach można znaleźć zapisy nutowe dźwięków wydawanych przez druty telegraficzne w różnych warunkach atmosferycznych. Dla innych prekursorów abstrakcji powiązanie sztuki plastycznej i muzyki stanowiło usprawiedliwienie dla odejścia od sztuki mimetycznej.

Matematyka

Związki twórczości Szpakowskiego z matematyka zdawały się być szczególnie ważne dla samego autora. W liście do córki pisał:
Każda figura geometryczna jest linią rytmiczną. Jest to zupełnie nowe podejście naukowe.

W pomysłach linijnych wykorzystał wszystkie siedem możliwych kategorii symetrii. Szpakowski łączył różne jej typy, aby uzyskać efekty zbliżające jego twórczość do sztuki op-artu. Rytmiczność linii Szpakowskiego nie jest przypadkowa, przedstawił on ,,podstawowe formy rozwoju i degradacji w naturze’’. Rysunki zostały podzielone na serie: A,B,C,D,E,F oraz S –najbardziej wyjątkowa, zbudowana na bazie linii spiralnych. Każda z nich różni się wizualnie. Jest odmienna również pod względem zastosowanych w nich własności geometrycznych. 

Fot. 4 Wacław Szpakowski - "Linie rytmiczne", foto. J. KobylińskaFot. 4 Wacław Szpakowski - "Linie rytmiczne", foto. J. Kobylińska

Kontynuacje

Szpakowski był świadomy nowatorskiego charakteru swoich rysunków. Pisał o liniach rytmicznych tak: autor zaznacza, że nie wyczerpują one idei danej twórczości.
Jego córka Anna Szpakowska-Kujawska starała się szkicować w podobnym do ojca stylu, jednak były ty tylko dziecięce próby, niekontynuowane w dojrzałej twórczości. Mimo, że nie widać żadnych bezpośrednich naśladowców metody Szpakowskiego, powstały inne teksty kultury inspirowane Liniami rytmicznymi.

Dźwiękowe interpretacje kilku rysunków stworzył Zbigniew Bargielski. Utwory Barbary Konopki stanowią zbliżony do koncepcji artystycznej Szpakowskiego przekład linii na melodię graną na skrzypcach. Innym ciekawym przekładem Linii rytmicznych są animacje Łukasza Gryndy, które, poprzez ruch, ułatwiają uchwycenie treści wewnętrzne. Współczesną odpowiedzią, na wcześniej przytoczony komentarz autora pomysłów linijnych, jest projekt interaktywny Linie algorytmiczne Pawła Janickiego, umożliwiający generowanie własnych szkiców według zasad sformułowanych przez Szpakowskiego.

Paulina Chorzewska

Wacałw Szpakowski - zarys sylwetki, cz. I

Artykuły powiązane:

Wacław Szpakowski "Linie rytmiczne". Wystawa w Muzeum Miejskim

 

Źródła:
1.J. Zagrodzki, Nowe opisanie świata, [w:] Wacław Szpakowski 1883–1973. Nieskończoność linii (katalog), wstęp i oprac. J. Zagrodzki, Lublin 1998.
2.Wacław Szpakowski 1883-1973 Linie rytmiczne. Katalog wystawy, red. E. Łubowicz, Wrocław 20016.
3.Wacław Szpakowski 1883–1973. Linie rytmiczne, red. E. Łubowicz, Wrocław 2015.
4.Gorządek E., Wacław Szpakowski, www.culture.pl/pl/tworca/waclaw-szpakowski [dostęp: 07.07.2016].
5.www.waclawszpakowski.pl [dostęp: 07.07.2016]