Ośrodek Teatru Otwartego "Kalambur"

Kalambur przez prawie czterdzieści lat był ważnym miejscem na kulturalnej mapie Wrocławia. Nowatorska postawa twórcza na początku odbierana była jako ,,zabawa w teatr’’. Jednak ten studencki, amatorski zespół szybko zyskał wierną publiczność. Dzięki festiwalom Sztuki Otwartej, organizowanym przez Kalambur, Wrocław stał się miejscem spotkań młodych twórców z całego świata. Chociaż Teatr zamknięto w czerwcu 1994 roku, kamienica przy Kuźniczej jest nadal miejscem spotkań artystów i miłośników Kalamburu.

Kalambur powstał z inicjatywy Bogusława Litwińca, asystenta fizyki na Uniwersytecie Wrocławskim. Pierwszy spektakl "Konfiskata gwiazd" odbył się w kwietniu 1958 roku. Litwiniec wybrał zespół i wyreżyserował sztukę. Eugeniusz Michaluk (polonista) pracował nad tekstem i wymyślił nazwę teatru. Chociaż krytycy nie od razu docenili pracę studentów, Agnieszka Osiecka po premierze pierwszej sztuki uznała, że Kalambur pożegnał stalinizm w imieniu całego ruchu studenckiego.

Pod Edulem

Zespól nie miał własnej sceny, nie był również związany z żadną konkretną uczelnią. Taka sytuacja znacząco ograniczała repertuar i sposób działania Kalamburowoców. Próby i spektakle odbywały się w różnych miejscach, tj. pod gołym niebem albo w salach wykładowych. Od 1959 roku zespół działał na stałe w piwnicy klubu studenckiego Pałacyk. Piwnica z małą sceną i miejscami dla kilkudziesięciu widzów zyskała nazwę Pod Edulem. Realizowano tam głównie przedstawienia kabaretowe. Dłuższe występy były w tamtych latach najczęściej zlepkiem krótkich, często improwizowanych, satyrycznych, groteskowych i lirycznych form.

Fot. 1 Plakat projektu Marek KomzaFot. 1 Plakat projektu Marek Komza

Szewcy i Festiwale

W 1965 roku, już na scenie przy ulicy Kuźniczej, wystawiono Szewców Witkacego. Reżyserował Włodzimierz Herman. Przedstawienie było chwalone zarówno przez widzów, jak i krytyków, którym spodobała się realistyczna konwencja. Profesor Janusz Degler (witkacolog) określił wersję Kalamburu jedną z najlepszych jaka powstała do tej pory. Dwa lata później Kalambur zorganizował pierwszy festiwal festiwali. Do Wrocławia przyjechały najlepsze teatry studenckie, nagradzane na innych międzynarodowych spotkaniach.

Fot. 2 Okładka Fot. 2 Okładka
Kalambur był czymś więcej niż teatrem

Kalambur nigdy nie ograniczał się do typowej działalności scenicznej. W 1974 roku został przekształcony w Akademicki Ośrodek Teatralny, który uzyskał wparcie w organizowaniu festiwali, promowaniu artystów w Galerii Młodej Plastyki i prowadzeniu wydawnictwa. Wtedy powstała również Scena Jednego Pomysłu, dzięki której ludzie niezwiązani z Kalamburem mogli zgłaszać swoje propozycje programowe. W 1975 roku odbył się V Festiwal Teatru Otwartego, w którym wzięły udział zespoły z pięciu kontynentów. Wtedy właśnie Bogusław Litwiniec ogłosił najpełniejszy manifest Teatru Otwartego. 21 przekonań Sztuki Otwartej zawiera zarówno postulaty wobec teatru oraz postaw twórczych, jak i ogólne przekonania światopoglądowe.

Ośrodek Teatru Otwartego

W 1979 roku Kalambur ponownie zmienił nazwę. Zyskał status placówki zawodowej i stał się Ośrodkiem Teatru Otwartego Kalambur. Zespół ciągle próbował nowych form: realizowano spektakle dla dzieci, rozwijała się Scena Poezji, powstała również Scena Debiutów. W latach osiemdziesiątych grane były spektakle inspirowane prozą, w drugiej połowie dziesięciolecia Kalambur podróżował po całej Polsce, jako teatr objazdowy. Ostatnie festiwale odbywały się w latach 1990-1993. W czerwcu 1994 roku placówka została zlikwidowana.

Teatr Otwarty

Może się wydawać, że artystyczne idee Kalamburu kształtowały się naturalnie. Ci, którzy wspominają pierwsze kalamburowe spektakle, zwracają uwagę na to, że każdy z nich był zupełnie inny i zaskakujący. Trudno było określić dominujące tendencje, co było spójne z założeniem poruszania aktualnych problemów społecznych. Bardziej szczegółowe postulaty powstawały dopiero w trakcie festiwali. Formułowane przez Bogusława Litwińca hasła miały spajać młode zespoły teatralne z całego świata. Kluczowym pojęciem, które określało postawę twórczą Kalamburu był (i pozostaje) Teatr Otwarty. Miał być to teatr amatorski, w którym członkowie zespołu nie mają zadań przypisanych na stałe. Decyzje, takie jak wybór repertuaru, starano się podejmować wspólnie. Sztuka według Kalambur powinna być formą społecznego działania, a artyści mieli tworzyć wobec swojego miejsca i czasu.

Fot. 3 Sala Teatru Kalambur,  grudzień 1964 rokFot. 3 Sala Teatru Kalambur, grudzień 1964 rok
Teatr poezji

Formalnie Scenę Poezji w Teatrze Kalambur otworzył spektakl Słowo o Jakubie Szeli z 1960 roku. Przestawienia na podstawie dzieł lirycznych stały się charakterystyczną kalamburową formą. Poezja nie miała być gotowym tekstem do wystawienia na scenę, lecz źródłem inspiracji na równi z rzeczywistością. Litwiniec wskazywał na cztery etapy kreowania widowiska poetyckiego: niepokój – potrzeba wypowiedzi w danej sprawie, twórcze poznawanie – znalezienie odpowiedniej odpowiedzi w liryce, organizacja i projektowanie – przetworzenie języka poezji na język teatru, konkretyzacja – rzeczywiste przedstawienie widowiska na scenie. 

Młody teatr głosem postępu!

Przez trzydzieści siedem lat działalności Kalamburu odbyło się 107 premier teatralnych, nad którymi pracowało aż 1000 osób. Najczęściej byli to wolontariusze i amatorzy. Dla wielu z nich praca nad widowiskami była początkiem zawodowej kariery. Inni wspominają przede wszystkim przyjacielską atmosferę, bo przecież Kalambur był jedną wielką rodziną. Tytuł szkicu wspomnieniowego Stanisława Szelca z okazji czterdziestej rocznicy powstania Teatru mówi sam za siebie - Próba opisania całego mego życia ze szczególnym uwzględnieniem Kalamburu, który był całym moim życiem właśnie.

Paulina Chorzewska

Źródła:
Bryl M., Gabryk M., Wrocławski trakt teatralny oczami Janusza Deglera, ww.nietak-t.pl/index.php/numery/9-artykul/24-wroclawski-trakt-teatralny-oczami-janusza-deglera [dostęp w dn. 20.07.2016].
Litwiniec B., Teatr młody – teatr otwarty, wstęp T. Burzyński, Wrocław 1978.
M. Urbanek, Naprawdę śmieją się tylko ludzie wolni, "Gazeta Wyborcza – Wrocław" 2008, nr 92, www.e-teatr.pl/pl/artykuly/54307.html [dostęp w dn. 20.07.2016].
Ośrodek Teatru Otwartego "Kalambur", red. K. Banachowska, E. Lisowska, B. Litwiniec, Warszawa 1982.
5.Teatr Kalambur, red. E. Lisowska-Kopeć, Wrocław 1998.