Od teatru po film - Awangarda Wrocławska, cz. V

Sztukę awangardowego Wrocławia nie sposób zamknąć w ścisłych ramach nowatorskich poczynań Ludwińskiego, Grotowskiego czy artystów związanych z Galerią PERMAFO czy Galerią Sztuki Najnowszej. To nie jedynie sztuka konceptualna ze Stanisławem Dróżdżem na czele czy działalność Natalii LL. Na rozwój sztuki i kultury w stolicy dolnego śląska składa się wiele różnych przedsięwzięć artystycznych, z których każde z osobna dokłada swoją przysłowiową cegiełkę w budowie wrocławskiej awangardy.

Fot. 1 Sala teatru Kalambur  grudzien 1964 rokFot. 1 Sala teatru Kalambur grudzien 1964 rok
Teatr Kalambur i Festiwal Teatru Otwartego

W drugiej połowie lat sześćdziesiątych (tj. w 1957r.) Bogusław Litwiniec we współpracy z Eugeniuszem Michalukiem zakłada Teatr Kalambur. Początkowo jest to miejsce, które tworzą przede wszystkim ówcześni studenci. Z czasem działalność teatru się poszerza, a do zespołu dołączają osoby, w przyszłości mające związać się z teatrem w bardziej profesjonalny sposób. Do grona kalamburowiczów trafia między innymi: Anna German, Ewa Dałkowska, Bogumił Kobiela, Konstanty Puzyna, a także Edward Lubaszenko.

Pierwsze spektakle Kalambur wystawia przede wszystkim w prywatnych mieszkaniach i stołówkach, a także gościnnie na deskach wrocławskich teatrów czy w klubach studenckich Hades i Od Nowa. Kolejnym etapem działalności teatru jest przeniesienie się na salę w Pałacyku, gdzie wówczas na bardzo małej scenie, wystawiane są kameralne formy teatralne, zakładające bliski kontakt aktora z widzem. W tej właśnie chwili rodzi się koncepcja Kabaretu Kalamburek w Piwnicy pod Edulem. Inspiracją dla twórców teatru Kalambur staje się surrealizm, futuryzm i również groteska. Artyści sięgają po rozmaite formy wyrażania siebie.

Fot. 2 Wejście do Teatru KalamburFot. 2 Wejście do Teatru Kalambur
Dozwolone są tu wszelkie techniki, pojawia się improwizacja, a spektakle w swojej treści zawierają niespotykaną dotychczas mieszankę różnych tekstów literackich, tekstów autorstwa kalamburowiczów, połączone z cytatami czy wycinkami prasowymi. 

Teatr ten w dużej mierze jest miejscem o głębokiej świadomości krytycznej, stąd w repertuarze można odnaleźć takie sztuki jak: W rytmie słońca, który to spektakl bazujący na poemacie Urszuli Kozioł Futurystykon posiada antykonsumpcyjny i antykolonizacyjny wydźwięk, a także Szewcy czy przewrotne Pielęgniarki.
Duża zmiana w działalności Kalambura następuje w 1964 roku, kiedy to teatr przenosi się do opuszczonej kamienicy przy ulicy Kuźniczej 29a.
Z czasem miasto oddało teatrowi budynek w użytkowanie, a istniejące tam dawniej sklepy spożywcze zmieniły się w agencję artystyczną, gdzie zaczęła funkcjonować: Scena Poezji, Scena Debiutów, Scena Jednego Pomysłu czy Noce Jazzu i Poezji.

Obok Kalambura z inicjatywy Bogusława Litwińca w 1967 roku odbywa się we Wrocławia pierwsza edycja Międzynarodowego Festiwalu Festiwali Teatrów Studenckich (zwanym też Festiwalem Teatru Otwartego). W głównej mierze organizatorzy skupiają się na teatrach alternatywnych, performansach ulicznych, happeningach i interwencjach miejskich. W czasie trwania festiwalu prezentowane są najlepsze spektakle z festiwali europejskich i te spoza Europy, które aktualnie wystawiają się na kontynencie europejskim.

W 1975 roku podczas 5 Festiwalu Teatru Otwartego, Bogusław Litwiniec ogłasza manifest 21 Przekonań Sztuki Otwartej, z którego to najważniejsze okazało się Przekonanie XIV: Tworzyć inaczej to znaczy żyć inaczej.

Fot. 3 Jan Sawka 15 lat teatru KalamburFot. 3 Jan Sawka 15 lat teatru Kalambur
Czas na promocję i reklamę

Kiedy doszło do rozkwitu wrocławskiej kultury i sztuki, pojawił się czas i na promocję organizowa­nych wydarzeń. Bardzo prężny rozwój teatrów studenckich i alternatywnych, które wystawiają co raz to więcej spektakli, a także organizowanie festiwali, koncertów i wystaw aż prosi się o promowanie swojej działalności poprzez plakaty rozwieszane na mieście.

Wrocławski plakat, choć po wojnie nieco zapomniany, odżywa wraz z różnego rodzaju inicjatywami artystycznymi. Do grona awangardzistów dołączają takie postacie jak: Eugeniusz Get Stankiewicz, Jan Sawka, Jan Jaromir Aleksiun, a także Jerzy Czerniawski.

Ówczesny klimat Wrocławia sprzyja rozwojowi plakatu, a każdy z artystów tego pokroju jest na swój sposób oryginalny i niepowtarzalny. Łącząc rozmaite sztuki plastyczne, od malarstwa po grafikę, tworzą prace, obok których nie przechodzi się obojętnie. Spod ręki Macieja Urbańca, wybitnego plakacisty, który po odejściu Stanisława Dawskiego obejmuje pracownię grafiki projektowej na wrocławskiej Państwowej Wyższej Szkole Plastycznej, wychodzą między innymi Get Stankiewicz czy Czerniawski. Wszyscy absolwenci, kilka lat po ukończeniu studiów, dominują na rynku plakatu, tworząc przy tym niespotykany wcześniej klimat wrocławskiej awangardy.

Jeśli Teatr to i Film

Równolegle z rozwojem wrocławskich teatrów studenckich i alternatywnych, swoje początki ma

Fot. 4 Wytwórnia Filmów Fabularnych we Wrocławiu - Pawilon czterech kopułFot. 4 Wytwórnia Filmów Fabularnych we Wrocławiu - Pawilon czterech kopuł
Wrocławska Wytwórnia Filmów Fabularnych. Jako filia łódzkiej wytwórni powstaje 22 lipca 1953r, a w styczniu 1954 roku uzyskuje niezależność.

Prawdą jest to, że we wrocławskiej WFF reżyserzy mogli poczuć swobodę. Od stolicy dzieli ją spora ilość kilometrów, stąd nacisk ze strony cenzury i nadzoru był dużo mniejszy niż w Warszawie czy w Łodzi.
Pierwszą ze zrealizowanych tu produkcji jest film Niedaleko Warszawy Marii Kaniewskiej. Natomiast filmem, który wykorzystuje bezpieczną odległość Wrocławia od Warszawy jest W zawieszeniu Waldemara Krzystka, kiedy to do kierownika produkcji trafia wiadomość o nakazie przerwania zdjęć, do czego w istocie nie dochodzi, ze względu na umowę między reżyserem a producentem o rzekomo zbyt późnym przekazaniu informacji. Historia WFF jest zatem pełna tego typu anegdot. Ważnym momentem dla WFF jest również debitu Andrzeja Wajdy.

To właśnie w tym miejscu, w 1954 roku powstaje film Pokolenie, który zapoczątkowuje zjawisko polskiej szkoły filmowej, a następnie Popiół i diament. To także przestrzeń, w której wówczas stworzone zostają: Zmierzch zimowy i Giuseppe w Warszawie Stanisława Lenartowicza, Pętla, Rękopis znaleziony w Saragossie i Lalka Wojciecha Jerzego Hasa. W 1967 w WFF powstaje również słynny film Sami swoi ze scenariuszem Andrzeja Mularczyka, o skłóconych sąsiadach Kargulach i Pawlakach, którzy są przesiedleńcami zza Buga.

Dzieje WFF to także aktorzy, którzy zaczynali i kończyli tu swoje kariery. Potwierdza to dramatyczna historia Zbigniewa Cybulskiego, debiutującego w filmie Wajdy z 1954 roku, a zmarłego 8 stycznia 1967 roku na III peronie wrocławskiego Dworca Kolejowego w wyniku próby skoku do pociągu. Współpracę z WFF podejmują wówczas także tacy aktorzy jak: Beata Tyszkiewicz, Pola Raksa, Stanisław Mikulski czy Barbara Kwiatkowska. Miejsce to staje się nie tylko przestrzenią do pracy, ale i punktem kultowym na mapie awangardowego Wrocławia. Dziś już nie istniejąca WFF, przekształcona w inne tego typu instytucje, zapewne pozostawia po sobie ślad w historii tworzenia i szerzenia kultury oraz sztuki na Ziemiach Odzyskanych.

Fot. 5 Zespół KormoranyFot. 5 Zespół Kormorany
Awangarda dociera do muzyki

W latach osiemdziesiątych XX wieku wrocławska scena muzyczna mocno się zmienia. Choć w historii muzyki obecna jest raczej symbolicznie, to dla kulturalnej historii Wrocławia ma jednak duże znaczenie. Początki swojej działalności twórczej maja takie zespołu jak: Klaus Mitffoch, Miki Mousoleum, Kaman & The Big Bit, Kormorany, Sedes czy nieco późniejsze solowe występy Lecha Janerki. To właśnie jego utwory nadawane są w radiach, a on jako jedyny z wrocławskich muzyków, wydaje wówczas swoje płyty dość regularnie.
Jednym z ciekawszych wrocławskich zespołów stają się Kormorany, założone spontanicznie w trakcie przeglądu kapel w parku Południowym w 1985 roku, przez Jacka „Pontona” Jankowskiego.

Swoją sławę zdobywają przede wszystkim ze względu na niecodzienny klimat swoich występów. Ich koncerty można określać jako swego rodzaju performanse czy happeningi. Nietypowe są zarówna miejsca, w których grają (Jaz Opatowicki, wieże ciśnień przy ulicy Na Grobli i Wiśniowej, ulica Świdnicka, Dworzec Główny, Muzeum Narodowe we Wrocławiu, basen przy ulicy Teatralnej), jak i akcje, które towarzyszą występom (użycie przez Jankowskiego gazu łzawiącego, by następnie skutecznie ratować publiczność czy podanie ciasta z domieszką marihuany). Te i wiele innych działań podobnego typu towarzyszy awangardowej scenie muzycznej Wrocławia do późnych lat osiemdziesiątych.
Pewnym jest to, że Awangarda Wrocławska to bardzo ciekawy, ale i dość nietypowy zbiór artystów, miłośników sztuki, a także niesamowitych miejsc i niepowtarzalnego klimatu, który odchodzi wraz z końcem owej Awangardy i ludźmi, którzy przyczynili się do jej powstania, ale i trwania.

Izabela Bednarek

Zaczyna się we Wrocławiu – Awangarda Wrocławska, cz. I

Zaczyna się we Wrocławiu – Awangarda Wrocławska, cz. II

Rozgłos via negativa Jerzego Grotowskiego - Awangarda Wrocławska, cz. III

Czas na Architekturę! Trwa odbudowa powojennego Wrocławia… - Awangarda Wrocławska, cz.IV

Wrocław miejscem narodzin polskiego konceptualizmu i ruchu poezji konkretnej - Awangarda wrocławska, cz. VI

 

Artykuły powiązane:

"Dzikie Pola" Historia Awangardowego Wrocławia

Dzikie Pola – katalog wystawy

Chciane i „nie chciane” „Ziemie Odzyskane”, cz. I

 

Źródła:
Dzikie pola. Historia awangardowego Wrocławia. Przewodnik, pod red. Doroty Monkiewicz; au­torzy: Olga Tokarczuk, Klaus Bachmann, Małgorzata Dawidek Gryglicka, Michał Duda, Jolanta Gromadzka, Anka Herbut, Agata Jakubowska, Anna Markowska, Anna Mituś, Magda Piekarska, Paweł Piotrowicz, Piotr Stasiowski, Mirosław Ratajczak, Sylwia Serafinowicz, Joanna Stembalska, Łukasz Wojciechowski, Warszawa 2015r.,

Zdjęcia:
Fot. 1: Sala teatru Kalambur, grudzień 1964 rok, http://www.mbd.muzeum.uni.wroc.pl,
Fot. 2: Siedziba teatru Kalambur przy ulicy Kuźniczej 29a,
Fot. 3: Jan Sawka, 15 lat teatru! Kalambur, http://www.republika.pl,
Fot. 4: Wrocławska Wytwórnia Filmów Fabularnych, http://www.s3.flog.pl,
Fot. 5: Zespół Kormorany, http://www.a3-images.myspacecdn.com.