Wrocław miejscem narodzin polskiego konceptualizmu i ruchu poezji konkretnej - Awangarda wrocławska, cz. VI

Powojenny Wrocław staje się miejscem, do którego przybywają artyści i działacze kulturalni, aby stwarzać coś czego w Polsce do tej pory nie było. W dużej mierze przyczynia się do tego Jerzy Ludwiński, który swoimi innowacyjnymi pomysłami, a także programem Muzeum Sztuki Aktualnej skupia wokół siebie coraz to większą rzeszę zwolenników i artystów.

Fot. 1 Stanisław Dróżdż "Klepsydra"Fot. 1 Stanisław Dróżdż "Klepsydra"
Działalność Jerzego Grotowskiego i jego Teatru Laboratorium, również zmienia to, jak postrzegana jest sztuka, a także sposób jej tworzenia. Wrocław staje się zatem miejscem, w którym na tle wielu zmian kulturowych dochodzi do narodzin sztuki awangardowej, nowoczesnej. Ze współpracy artystów i aktywnych działaczy społecznych, w obszarze kultury i sztuki dochodzi do przełomu.

 

Ruch poezji konkretnej

To właśnie we Wrocławiu, na przełomie lat 60. i 70. zaczyna tworzyć Stanisław Dróżdż, który staje się pionierem poezji konkretnej w Polsce. Swoje pierwsze prace wystawia wówczas w Miejskiej i Publicznej Bibliotece we Wrocławiu a następnie w Galerii Pod Moną Lisą, gdzie Jerzy Ludwiński, jako pierwszy nie literaturoznawca, odnosi się do działalności Dróżdża, określając ją jako sztukę pojęciową. Prezentowane obiekty Dróżdż nazywa pojęciokształtami. Są to kształty pojęć, które zaczynają funkcjonować w momencie ich przestrzennego formowania. Poezja konkretna przyjmuje formę poezji wizualnej lub dźwiękowej.

 

Staje się wyabstrahowanym z kontekstu znakiem wizualnym lub ikoną, która funkcjonuje w indywidualny sposób, będąc dla literatury tym, czym dla sztuk plastycznych jest malarstwo abstrakcyjne.

Fot. 2 Wanda Gołkowska, "Czarna tablica z napisem tekstowym"Fot. 2 Wanda Gołkowska, "Czarna tablica z napisem tekstowym"
W tym okresie we Wrocławiu powstają, sztampowe dziś, prace Dróżdża, takie jak: Zapomnienie czy Optimum. Oprócz Dróżdża poezję konkretną zaczynają tworzyć także inni artyści, którzy jednocześnie związani są z różnymi obszarami sztuki. Wówczas Wanda Gołkowska przedstawia pracę Czarna tablica z napisem tekstowym, która jest czymś na kształt manifestu bądź teorii otwartego układy sztuki. Barbara Kozłowska w swoim pracach porusza temat czasu, równocześnie podkreślając jedność życia i sztuki, między innymi wykorzystując projekt Samotność Dróżdża w przestrzennej wizualizacji. Zdzisław Jurkiewicz zafascynowany nieskończonością w swojej działalności artystycznej często sięga po cyfry. Widoczne jest to przede wszystkim w jego pracy Podziel osiemdziesiąt przez osiemdziesiąt jeden. Wśród twórców, zajmujących się poezją konkretną, pojawią się również postać Jerzego Rosołowicza, który fascynuje się mechanizmami obecnymi w świecie natury. Przestawia wówczas wizjonerski projekt Kreatorium kolumny stalagnatowej millenium, będący na pograniczu matematyki, fizyki i architektury.

Polska sztuka konceptualna

W tym samym czasie, kiedy na wrocławskich dzikich polach tworzy się poezja konkretna, swoje początki ma sztuka konceptualna.

Sztuka we Wrocławiu w drugiej połowie lat sześćdziesiątych i w latach siedemdziesiątych przestaje być kreowana poprzez zwrot w kierunku odbiorcy i jego potrzeb, ale zaczyna opierać się na dialogu między artystami a teoretykami.

Twórcy zaczynają się ze sobą komunikować, wymieniać poglądami i pomysłami. Sam Wrocław jest miejscem płynnego obiegu informacji, tradycji czy kultur, ze względu na ludność, która po wojnie przybywa na te tereny z różnych zakątków kraju. Galeria Pod Moną Lisą to miejsce, które ma ogromny wpływ na zaistnienie i rozwój sztuki konceptualnej w Polsce.
Ważnym momentem staje się wystawa SP-sztuka pojęciowa, która ma miejsce w grudniu 1970 roku. Jednym z twórców prezentujących swoje prace jest Andrzej Lachowicz.
Wówczas projektuje on istotny dla sztuki konceptualnej katalog-kopertę, który ma stać się narzędziem komunikacji z zagranicznymi artystami.

Fot. 3 Natalia LL "Fotografia intymna"Fot. 3 Natalia LL "Fotografia intymna"
Galeria PERMAFO

W latach 70. kiedy sztuka konceptualna przeżywa w Polsce okres zarówno narodzin jak i intensywnego rozkwitu, powstaje galeria PERMAFO Andrzeja Lachowicza, Natalii Lach-Lachowicz, Zbigniewa Dłubaka i Antoniego Dzieduszyckiego, którzy występują wcześniej ze wspólnym projektem na Sympozjum Wrocław '70.

Artyści związani działalnością PERMAFRO prezentują prace, które zawierają wszystko to, czym sztuka konceptualna jest, a mianowicie: tekst, działania wykorzystujące film, fotografię, dokumentację czy ciało, a także formy wyrażania siebie poprzez sztukę, które można określić jako performans, happening czy environment.

Co ważne, PERMAFO nie posiada siedziby, a wystawy prezentowane są między innymi we Wrocławskim Klubie Związków Twórczych. Pierwsza z wystaw to Fotografia intymna Natalii Lach-Lachowicz. Zaprezentowane prace to przede wszystkim utrwalone w czasie i przestrzeni fragmenty aktów kobiecych. Zarówno tematyka jak i technika wykonania stają się intrygujące i szokujące. Wówczas fotografia nie jest traktowana jako dzieło sztuki na równi z malarstwem czy rzeźbą, a akty stanowią tabu. Galeria ta w dużym stopniu skupia się również na kontakcie z artystami zagranicznymi, a Lachowiczowie organizują międzynarodowe wystawy.
Miejsce to staje się przestrzenią nie eksponowania dzieł, ale momentem (ze względu na brak stałej siedziby) spotkań, wymiany myśli, a także jest to tekst, który w postaci prostokątnej gazetki dociera do szerokiego grona odbiorców jako rodzaj wystawy, odbieranej w intymny, nie ograniczony wernisażowym klimatem sposób.

Fot. 4 Dezaprobator 72, wystawa Atelier 72Fot. 4 Dezaprobator 72, wystawa Atelier 72
Kontrapunkt Chwałczyka

W lipcu 1972 roku Jan Chwałczyk inicjuje akcję Kontrapunkt. Rozsyła wówczas do międzynarodowego grona artystów listę pytań, które według niego mają wywołać intelektualne zamieszanie. Między innymi pyta o to:

Czy sztuka chroni naszą sferę psychiczną przed dosłownością dnia powszedniego? bądź Jaka jest rola intuicji i intelektu w kreacji artystycznej?

Odpowiedzi artystów, manifesty, zdjęcia, teksty krytyczne czy projekty, które Chwałczyk otrzymuje, wywiesza wraz z kopertami na tablicy informacyjnej we wrocławskiej siedzibie klubu Związków Polskich Artystów Plastyków. Takim sposobem powstaje ogromna, międzynarodowa baza teleadresowa, z której korzystają lokalni artyści, by nawiązać dialog z zagranicznymi twórcami.
Jednym z najbardziej spektakularnych osiągnięć tej wymiany artystów wrocławskich z tymi działającymi na polu międzynarodowym, staje się wystawa Atelier 72, która ma miejsce w Edynburgu. Na tej wystawie prezentowana jest ogromna ilość prac twórców polskiej sztuki konceptualnej w tamtym czasie.

Fot. 5  Anna Kutera, „Zamiar i bez zamiar”Fot. 5 Anna Kutera, „Zamiar i bez zamiar”
Galeria Sztuki Najnowszej

Kilka lat po powstaniu PERMAFO, bo w roku 1975 do życia powołana zostaje Galeria Sztuki Najnowszej. Założyciele galerii Katarzyna Chierowska, Stanisław Antosz, Anna i Romuald Kuterowie, Lech Mrożek i Piotr Olszański to artyści indywidualni, których sposoby tworzenia różnią się w znaczny sposób, wspólnymi siłami tworzą miejsce, gdzie prezentują rzeczy dotychczas mało znane w lokalnym środowisku. Prace wystawiane w galerii to przede wszystkim najnowsze dokonania eksperymentalnej fotografii i filmu, a także sztuki konceptualnej i kontekstualnej.Podobnie jak PERMAFO Galeria Sztuki Najnowszej skupia się na prezentowaniu wystawianych u siebie prac poprzez wysyłanie ich pocztą lub transportowanie w walizkach.

Główne cele galerii to przede wszystkim wymiana informacji między krajowymi i zagranicznymi galeriami, dzięki czemu można ujawnić oblicze współczesnej sztuki. Miejsce to staje się również czymś więcej niż jedynie przestrzenią galeryjną. Artyści, którzy je tworzą, stwarzają strefę prezentacji zarówno postaw jak i tendencji twórczych poprzez organizowanie tam spotkań, warsztatów czy sympozjum.

Pierwsza wystawa to prawdopodobnie (wątpliwości ze względu na niepełną dokumentację tych wydarzeń) Morfologia nowej rzeczywistości Anny Kutery. To prezentacja zestawu fotografii, których bohaterem jest mały chłopiec. W zbiorze tym znajduje się między innymi kompozycja Zamiar i bez zamiaru, na którą składa się dziewięć zdjęć ukazujących chłopca siedzącego przy stole nad talerzem pełnym jedzenia, bez jakiegokolwiek zamiaru by coś zjeść. Bardzo możliwe, że wystawa ta, to odpowiedź bądź ironiczne nawiązanie do pracy Natalii LL Sztuka konsumpcyjna i Sztuka postkonsumpcyjna, która to przedstawia emanującą erotyzmem blondynkę z kisielem spływającym po ustach i brodzie. Tak więc Galeria Sztuki Najnowszej to miejsce, w którym podobnie jak w PERMAFO liczy się wzajemny dialog artystów, a także wyjście ze sztuką poza przestrzenie galeryjne.

Fot. 6  Natalia LL, "Sztuka postkonsumpcyjna" Fot. 6 Natalia LL, "Sztuka postkonsumpcyjna"

Czy jeszcze istnieje sztuka?

Pytanie, które Lech Mrożek stawia zarówno sobie jak i odbiorcy tekstu, który można odnaleźć w publikacji Galeria Sztuki Najnowszej Muzeum Współczesnego Wrocław, odnosi się do funkcji sztuki w obecnej rzeczywistości.

Obie galerie kończą swoją działalność w latach 80. jednak dzieła pozostają. Niezmiennym jest, że sztuka konceptualna czy ruch poezji konkretnej to swoisty trzon tradycji Awangardy Wrocławia. Sztuka ta otworzyła drzwi szeroko rozumianej sztuce współczesnej.

Nie łatwo jednak w obecnym czasie określić, co tak właściwie jest dziełem sztuki, skoro w istocie wszystko może nim być. Warto więc zastanowić się, jak pisze Lech Mrożek, czy świadomość kontekstu, w jakim żyjemy i w jakim chcemy żyć, wyznacza cele naszego działania?

Izabela Bednarek

Zaczyna się we Wrocławiu – Awangarda Wrocławska, cz. I

Zaczyna się we Wrocławiu – Awangarda Wrocławska, cz. II

Rozgłos via negativa Jerzego Grotowskiego - Awangarda Wrocławska, cz. III

Czas na Architekturę! Trwa odbudowa powojennego Wrocławia… - Awangarda Wrocławska, cz. IV

Od teatru po film - Awangarda Wrocławska, cz. V

 

Artykuły powiązane:

"Dzikie Pola" Historia Awangardowego Wrocławia

Dzikie Pola – katalog wystawy

Chciane i „nie chciane” „Ziemie Odzyskane”, cz. I

 

 

Źródła:
Dzikie pola. Historia awangardowego Wrocławia. Przewodnik, pod red. Doroty Monkiewicz; autorzy: Olga Tokarczuk, Klaus Bachmann, Małgorzata Dawidek Gryglicka, Michał Duda, Jolanta Gromadzka, Anka Herbut, Agata Jakubowska, Anna Markowska, Anna Mituś, Magda Piekarska, Paweł Piotrowicz, Piotr Stasiowski, Mirosław Ratajczak, Sylwia Serafinowicz, Joanna Stembalska, Łukasz Wojciechowski, Warszawa 2015r.,

PERMAFO, Mupod red. nauk. prof. dr hab. Anny Markowskiej; autorzy: Barbara Baworowska, Laszlo Beke, Sarah Charlesworth, Zbigniew Dłubak, Grzegorz Dziamski, Antoni Dzieduszycki, Maria Gołaszewska, Anna Grzegorczyk, Bolesław Hadydoń, Małgorzata Jankowska, Alicja Kępińska, Bonawentura Kochel, Andrzej Kostołowski, Joseph Kostuch, Marian Krzysztan, Wiktor Kubica, Natalia LL, Andrzej Lachowicz, Zbigniew Makarewicz, Anna Markowska, Ryszard K. Przybylski, Magdalena Radomska, Wacław Ropiecki, Jerzy Rosołowicz, Andrzej Sapija, Włodzimierz Sedlak, Marta Smolińska, Adam Sobota, Zdzisław Sosnowski, Grzegorz Sztabiński, Jan Świdziński, Biljana Tomić, Zbigniew Warpechowski, Marian Wasilewski, Ryszard Winiarski, Krzysztof Zarębski, Tadeusz Złotorzycki , Wrocław 2012r.

Galeria Sztuki Najnowszej, Muzeum Współczesne Wrocław, pod red. nauk. prof. dr hab. Anny Markowskiej; autorzy: Stanisław Antosz, Kurt Brereton, Katarzyna Chierowska, Grzegorz Dziamski, Łukasz Guzek, Anna Kutera, Romuald Kutera, Anna Markowska, Lech Mrożek, Piotr Olszański, Zofia Reznik, Piotr Stasiowski, Wrocław 2014r.

Muzeum Współczesne Wrocław, Awangarda nie biła braw. Romuald Kutera/Galeria Sztuki Najnowszej, [online], dostępny w Internecie: http://www.muzeumwspolczesne.pl, [dostęp: 11.09.2015r.]

Muzeum Współczesne Wrocław, Gdzie jest PERMAFO?, [online], dostępny w Internecie: http://www.muzeumwspolczesne.pl, [dostęp: 11.09.2015r.]

Ewa Gorządek, Stanisław Dróżdż, [online], dostępny w Internecie: http://culture.pl, [dostęp: 11.09.2015r.]

Joanna Szczepanik, WroConcret Wrocławski tekst wizualny, 1967+, czyli konkret w concret. To nie jest literatura!, [online], dostępny w Internecie: http:// www.obieg.pl, [dostęp: 11.09.2015r.]

Zdjęcia:
Fot.1: Stanisław Dróżdż "Klepsydra", http://www.drozd.art.pl,
Fot.2: Wanda Gołkowska, "Czarna tablica z napisem tekstowym", http://www.obieg.pl,
Fot.3: Natalia LL "Fotografia intymna", http://www.dwutygodnik.com,
Fot.4: Dezaprobator 72, wystawa Atelier 72, http://www.journal.doc.art.pl,
Fot.5: Anna Kutera, „Zamiar i bez zamiar”, http://www.repozytorium.fundacjaarton.pl,
Fot.6: Natalia LL, "Sztuka postkonsumpcyjna", http://www.wyborcza.pl.